Sự ra đi của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã khép lại một trong những giai đoạn lãnh đạo dài nhất trong lịch sử hiện đại Iran.

Theo truyền thông Iran, lãnh tụ tối cao của nước này là ông Ayatollah Ali Khamenei đã qua đời ở tuổi 86 sau các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel hôm 28-2.

Sự ra đi của ông khép lại 37 năm cầm quyền - một trong những giai đoạn lãnh đạo dài nhất trong lịch sử hiện đại Iran.

Ông Khamenei trong chuyến thăm chính thức Bắc Kinh năm 1989 - Ảnh: REUTERS

Nhà lãnh đạo quyền lực

Sinh ngày 19-4-1939 tại Mashhad trong một gia đình giáo sĩ nghèo, ông Khamenei theo học tại Chủng viện tôn giáo Qom và sớm tham gia phong trào chống Shah (Vua). Ông nhiều lần bị bắt và quản thúc vì các bài giảng cổ vũ Hồi giáo chính trị.

Sau Cách mạng Hồi giáo 1979, ông đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng: từ thứ trưởng quốc phòng, quyền lãnh đạo Vệ binh Cách mạng, nghị sĩ, cho đến tổng thống năm 1981 - chỉ vài tháng sau vụ ám sát khiến cánh tay phải của ông bị liệt.

Lãnh tụ tối cao của Iran vẫy tay chào đám đông trong buổi cầu nguyện năm 1989 - Ảnh: REUTERS

Theo tờ Financial Times, năm 1989, khi được đề cử kế nhiệm cựu lãnh tụ tối cao Ruhollah Khomeini, ông Khamenei từng nói ông "không đủ tư cách" và xã hội Hồi giáo "sẽ phải khóc" nếu ông được chọn.

Thế nhưng sự dè dặt ban đầu nhanh chóng nhường chỗ cho một phong cách lãnh đạo cứng rắn. Ông củng cố quyền lực bằng cách dựa vào phe bảo thủ và các lực lượng an ninh, từng bước định hình một cấu trúc quyền lực tập trung quanh vị trí lãnh tụ tối cao.

Đối ngoại dựa trên đối đầu

Dưới thời ông Khamenei, chính sách đối ngoại của Iran được xây dựng trên sự thù địch sâu sắc với Mỹ và Israel - điều mà một số chính trị gia mô tả là "bản sắc cốt lõi" của chế độ.

Ông thúc đẩy việc xây dựng và hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực - từ Lebanon, Syria đến Iraq và Yemen - nhằm mở rộng ảnh hưởng và tạo vành đai an ninh từ xa.

Ông Khamenei đứng trên một chiếc xe để duyệt binh trong cuộc diễn tập hỗ trợ cuộc nổi dậy của người Palestine chống lại Israel năm 2000 - Ảnh: REUTERS

Ông Khamenei cũng nhiều lần công khai thừa nhận hỗ trợ tài chính và quân sự cho các nhóm vũ trang đồng minh như Hezbollah, Houthi.

Năm 2015, trước sự quan ngại của thế giới về chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo, ông chấp thuận thỏa thuận hạt nhân với các cường quốc để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt.

Tuy nhiên khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Washington khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2018, vị lãnh tụ cho rằng điều đó chứng minh Mỹ "không đáng tin cậy".

Bất ổn trong nước và khoảng cách xã hội

Là người quyết định tối cao về các chính sách lớn, ông Khamenei đề cao mô hình tự lực, cảnh giác với đầu tư nước ngoài vì lo ngại tác động chính trị đi kèm.

Ông Khamenei cũng cổ vũ "lối sống Hồi giáo", khuyến khích kết hôn sớm, sinh nhiều con và duy trì quy định phụ nữ trùm khăn.

Tuy nhiên tăng trưởng thấp, lạm phát cao và kiểm soát xã hội quá chặt chẽ đã làm gia tăng bất mãn. Các làn sóng biểu tình lớn bùng phát vào các năm 2009, 2017, 2019, 2022 và 2026 đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng.

Nhiều cuộc xuống đường phản ánh khoảng cách ngày càng sâu giữa chính quyền và một bộ phận người dân.

Khác với người tiền nhiệm, ông Khamenei nâng tầm Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) trở thành lực lượng quyền lực bậc nhất, chi phối không chỉ quân sự mà cả chính trị và kinh tế.

Điều này làm suy yếu vai trò truyền thống của giới giáo sĩ và tầng lớp thương nhân - những lực lượng từng góp phần làm nên Cách mạng 1979.

Lãnh tụ Khamenei lắng nghe bài phát biểu của Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad sau khi ông Ahmadinejad nhậm chức Tổng thống Iran năm 2005 - Ảnh: REUTERS

Cho tới khi ông qua đời, lực lượng trung thành nhất vẫn là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Cả những người ủng hộ lẫn các đối thủ đều thừa nhận ông Khamenei là người có học thức, am hiểu văn hóa và có tình yêu nghệ thuật. Tuy nhiên các nhà phê bình cho rằng ông quá cứng rắn, hạn chế không gian tự do lựa chọn của xã hội Iran.

Theo Tuoitre