Bí mật của Pfizer

Một báo cáo mới đây cáo buộc Pfizer dùng quyền lực trong tay để tối đa hóa lợi nhuận trong lúc thế giới “khát” vaccine Covid-19. Báo cáo được viết dựa trên các hợp đồng bị rò rỉ.

Với doanh số 3,5 tỷ liều, vaccine ngừa Covid-19 do hãng dược Pfizer (Mỹ) và BioNTech (Đức) cùng phát triển là một thành công lớn. Theo ước tính, doanh thu từ loại vaccine này sẽ còn có thể gấp đôi trong năm 2022.

Thế nhưng, việc các nước mua vaccine Pfizer đã và đang được thực hiện đằng sau một lớp màn bí mật. Sự bí mật ấy khiến công chúng ít có khả năng soi xét quyền lực ngày một lớn trong tay hãng dược khổng lồ của Mỹ, Washington Post viết.

Ngày 19/10, Public Citizen – một nhóm hoạt động vì quyền lợi người tiêu dùng có trụ sở tại Washington, D.C. – công bố bản báo cáo được hoàn thành dựa trên những hợp đồng bị rò rỉ mà chính phủ các nước ký với Pfizer.

Báo cáo này đã làm sáng tỏ cách Pfizer dùng quyền lực trong tay để “đùn đẩy rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận”, theo Public Citizen.

“Những bản hợp đồng ấy liên tục đặt lợi ích của Pfizer lên trước vấn đề y tế công cộng cấp bách”, Zain Rizvi, nhà nghiên cứu viết bản báo cáo trên, nhận định.

Những bản hợp đồng bí mật

Tới nay, Pfizer đã ký kết chính thức 73 thỏa thuận bán vaccine ngừa Covid-19 của hãng. Nhưng chỉ 5 hợp đồng trong số đó được chính phủ các nước công khai sau khi đã bị “cắt xén đáng kể”, theo Minh Bạch Quốc tế – tổ chức chống tham nhũng.

“Hành động không công bố hợp đồng ra trước công chúng hoặc công bố văn bản bị cắt bỏ nhiều chỗ có nghĩa là chúng ta không biết thời điểm hoặc cách thức vaccine được chuyển đến, chuyện gì sẽ xảy ra nếu có vấn đề, cũng như rủi ro tài chính mà bên mua phải chịu”, Tom Wright, quản lý nghiên cứu tại chương trình y tế của Minh Bạch Quốc tế, nói.

Phần lớn những điều đã biết về hợp đồng của Pfizer chỉ xuất hiện qua các vụ rò rỉ, thường là từ báo chí địa phương hoặc tổ chức tin tức quốc tế.

Public Citizen đã phân tích một bản thảo hợp đồng không qua chỉnh sửa giữa Pfizer và Albania, cũng như hợp đồng chính thức từ Brazil, Colombia, Cộng hòa Dominica, Peru và Ủy ban châu Âu. Những văn bản do Chile, Mỹ và Anh công bố sau kiểm duyệt cũng cung cấp thêm thông tin nền nhưng thiếu các chi tiết then chốt.

Ví dụ, hợp đồng Pfizer ký với Brazil cấm nước này “đưa ra bất cứ thông báo công khai nào về sự tồn tại, chủ đề hoặc điều khoản của thỏa thuận”, cũng như cấm đưa ra bình luận về mối quan hệ với Pfizer mà chưa được đồng ý bằng văn bản.

Sharon Castillo, một phát ngôn viên của Pfizer, cho rằng các điều khoản bảo mật “là điều phổ biến trong các hợp đồng thương mại” và “nhằm xây dựng lòng tin giữa các bên, cũng như để bảo vệ bí mật thương mại xuất hiện trong quá trình đàm phán hay trong bản hợp đồng chính thức”.

“Một số yêu cầu trong hợp đồng khá cực đoan”

Sau khi ký kết hợp đồng, Pfizer vẫn giữ quyền kiểm soát nguồn cung vaccine, theo Public Citizen.

Chẳng hạn, chính phủ Brazil bị hạn chế nhận hoặc mua lại vaccine Pfizer từ các nước khác khi chưa được hãng này đồng ý, theo Public Citizen. Brazil cũng bị hạn chế tặng, phân phối, xuất khẩu hoặc chuyển vaccine Pfizer ra ngoài đất nước khi chưa được hãng cho phép.

Hậu quả khi làm trái hợp đồng có thể rất nghiêm trọng. Nếu Brazil nhận vaccine viện trợ khi chưa được phép, đây sẽ bị coi là “hành vi xâm phạm không thể cứu vãn” và Pfizer có thể lập tức chấm dứt hợp đồng. Khi đó, Brazil sẽ phải trả đầy đủ tiền cho số vaccine đã đặt mua.

Trong hợp đồng với Albania, Brazil và Colombia, Pfizer còn đưa vào các điều khoản cho phép hãng này đơn phương thay đổi lịch trình vận chuyển vaccine trong tình trạng thiếu hụt.

Sau khi xem xét hợp đồng giữa Pfizer với chính phủ các nước, các chuyên gia nhận định rằng một số yêu cầu trong đó khá cực đoan, theo Washington Post.

Trong luật pháp quốc tế, các quốc gia trong một số trường hợp sẽ được hưởng quyền miễn trừ quốc gia, tức là nước đó không thể bị các công ty cưỡng chế thi hành phán quyết trọng tài (bao gồm việc bị buộc phải bồi thường tài sản).

Nhưng trong hợp đồng ký với Pfizer, chính phủ Brazil, Chile, Colombia và CH Dominica đều từ bỏ “quyền miễn trừ khỏi bị thu giữ bất cứ tài sản nào [của các nước này] với mục đích phòng ngừa”.

“Chuyện này gần giống như việc Pfizer yêu cầu Mỹ đem hẻm núi Grand Canyon ra làm vật thế chấp vậy”, giáo sư luật y tế công cộng Lawrence Gostin thuộc Đại học George nhận định.

Phía Pfizer bác bỏ logic trên. “Pfizer chưa và tuyệt đối không có ý định can thiệp vào bất cứ tài sản nào có ý nghĩa về mặt ngoại giao, quân sự, hoặc văn hóa của bất cứ nước nào”, bà Castillo nói. “Mọi phát ngôn đi ngược lại điều đó là vô trách nhiệm và sai sự thật”.