Bức mật thư năm 1809 của Napoleon được AI giải mã chỉ trong vài giờ
PARIS – Khi Napoleon ra lệnh soạn một bức thư quân sự bằng mật mã, ông đã tạo ra một câu đố tồn tại suốt hơn 200 năm. Mãi đến nay, trí tuệ nhân tạo (AI) mới giải được bức thư chỉ trong vài giờ. Theo hãng tin AFP, từ giải mã thư tín đến “đánh thức” những cuộn giấy cói cổ đại bị cháy sém, AI đang mở ra những hướng đi mới cho nghiên cứu lịch sử.
Carter Church, kỹ sư AI 27 tuổi, đã giải mã bức thư gửi cho một vị tướng của Napoleon. Thông điệp mật viết năm 1809, mô tả vị trí của quân đội Pháp và lực lượng đồng minh, được công bố trong kho lưu trữ trực tuyến của một trường đại học.
Nếu không có các công cụ kỹ thuật số, nhiệm vụ này có thể mất nhiều tuần. Tuy nhiên, mô hình AI do OpenAI, công ty phát triển ChatGPT, xây dựng chỉ cần 6 giờ để hoàn thành.
“Điểm nổi bật nhất mà AI mang lại là khả năng làm việc bền bỉ”, Church nhận định.
Các cuộn giấy cói Herculaneum, bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi vụ phun trào núi lửa Vesuvius năm 79 và bị chôn vùi trong thời gian dài, cũng đang dần hé lộ những bí mật. Những cuộn giấy này quá mong manh để có thể mở ra theo cách thông thường mà không có nguy cơ bị phá hủy. Vì vậy, các nhà khoa học đã sử dụng tia X, sau đó dùng AI phân tích để nhận diện chữ viết và đọc nội dung bên trong.
Tháng 6 vừa qua, các nhà khoa học công bố lần đầu tiên mở hoàn toàn bằng phương pháp kỹ thuật số một cuộn giấy cói được lưu giữ tại Thư viện Quốc gia ở Naples. Theo Federica Nicolardi, Phó giáo sư ngành giấy cói học tại Đại học Naples, văn bản được phát hiện là một chuyên luận của trường phái Khắc kỷ về đạo đức.
Trong khuôn khổ dự án Back in Time (Trở về quá khứ), Viện Nghiên cứu Quốc gia Pháp về Khoa học và Công nghệ số đang tập hợp các nhà sử học, chuyên gia mật mã và chuyên gia AI để phát triển một công cụ có khả năng phiên chép và giải mã thư tín ngoại giao hoặc quân sự bí mật thời xưa.
Tại các kho lưu trữ ở châu Âu, hàng nghìn tài liệu được mã hóa nhằm ngăn đối phương hiểu nội dung thông điệp nếu bị chặn bắt vẫn đang chờ được khám phá. Những tài liệu này sử dụng các hình tam giác, hình tròn hoặc những ký hiệu tự tạo.
“Có những giai đoạn kéo dài hàng thế kỷ mà chúng ta hầu như không biết gì”, Cécile Pierrot, chuyên gia mật mã của viện và là giám đốc khoa học của dự án, cho biết.
Các nhà nghiên cứu muốn tiếp tục nâng cao hiệu suất của mô hình. Pierrot hy vọng bước tiến công nghệ này sẽ mang lại những hiểu biết mới và một cái nhìn toàn diện hơn nhiều về lịch sử.
Trong lĩnh vực sử học, AI còn tạo ra một cuộc cách mạng khác về quy mô xử lý dữ liệu. Dự án Midrash do Trường EPHE–PSL ở Paris triển khai đang sử dụng AI để phiên chép hàng triệu trang bản thảo, qua đó xây dựng những kho dữ liệu khổng lồ có thể tra cứu về văn hóa Do Thái.
“Chúng tôi đang chép lại 10 triệu trang bản thảo tiếng Hebrew. Đây là một dự án khổng lồ. Không một cá nhân nào có thể xử lý lượng tài liệu lớn như vậy”, Daniel Stökl Ben Ezra, người phụ trách chương trình nghiên cứu lịch sử của trường, cho biết.
Các văn bản sau khi được số hóa sẽ bổ sung cho những cơ sở dữ liệu quy mô lớn, giúp giới nghiên cứu tra cứu các kho tư liệu mà trước đây gần như không thể tiếp cận.
Stökl Ben Ezra ví hệ thống này như một “Facebook khổng lồ của quá khứ”, nơi các nhà sử học có thể phát hiện mối liên hệ giữa con người, địa danh, văn bản và tư tưởng nằm rải rác trong hàng triệu tài liệu. Nhờ đó, các nhà nghiên cứu đã có thể kết nối những mảnh tư liệu thuộc Cairo Geniza, bộ sưu tập bản thảo Do Thái hiện phân tán trên khắp thế giới.
Cuộc cách mạng về phương pháp nghiên cứu này cũng đang được áp dụng với kho lưu trữ của Nhà thờ Đức Bà Paris. Trong khuôn khổ dự án e-NDP, một nhóm nghiên cứu đã huấn luyện AI phiên chép 14.600 trang biên bản bằng tiếng Latin thời Trung cổ của hội đồng giáo sĩ nhà thờ.
Theo nhà sử học Julie Claustre, trưởng dự án, tùy từng tập tài liệu, hệ thống đạt tỷ lệ nhận dạng ký tự từ 88% đến 94%. Kết quả đặc biệt giúp hé lộ nhiều thông tin về đời sống thường nhật tại nhà thờ, các công trình xây dựng, nhân sự cũng như hoạt động chăm sóc trẻ em bị bỏ rơi.
Bà Claustre cho biết nếu thực hiện thủ công, khối lượng công việc tương tự có thể mất hàng chục năm.
“Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở việc tiết kiệm thời gian. Với những kho tư liệu như thế này, tự động hóa cho phép tiến hành các nghiên cứu mà trước đây không thể thực hiện, qua đó làm thay đổi chính điều kiện nghiên cứu”, bà nhấn mạnh.
Nguồn: ČTK
