Các cường quốc đang chạy đua tăng cường tự chủ năng lượng. Việc giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là chiến lược cốt lõi để xây dựng "lá chắn" vững chắc trước các cuộc khủng hoảng năng lượng trong tương lai.

Trong cuộc gặp ngày 19-3 tại Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi công bố một thỏa thuận chiến lược về năng lượng, với trọng tâm là kế hoạch đầu tư khoảng 40 tỉ USD để xây dựng các lò phản ứng mô đun nhỏ (SMR) tại bang Tennessee và Alabama.

Trước đó, phát biểu tại một hội nghị hôm 11-3, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi đẩy nhanh phát triển các lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới vì phụ thuộc quá mức vào nhiên liệu hóa thạch đang trở thành "điểm yếu" để các tác nhân bên ngoài lợi dụng làm công cụ gây áp lực chính trị và gia tăng bất ổn toàn cầu.

Công nghệ SMR

Trong vòng xoáy xung đột với Mỹ và Israel, việc Iran phong tỏa trên thực tế eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển dầu mỏ và khí đốt huyết mạch của thế giới - đang đẩy toàn cầu vào một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng.
Chuyên gia James Bowen từ Công ty phân tích ReMap nói với Hãng tin AP rằng các cuộc khủng hoảng năng lượng "không phải là sự cố ngoài ý muốn", mà là một đặc điểm cố hữu của hệ thống năng lượng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Các ý kiến đều cho thấy sự cần thiết của việc đẩy mạnh phát triển năng lượng hạt nhân nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định hơn.

Theo một báo cáo về lộ trình năng lượng hạt nhân năm 2025 của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA), nhu cầu năng lượng toàn cầu đang tăng nhanh, đặc biệt là nhu cầu điện dành cho các trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo được dự báo sẽ tăng mạnh trong thập kỷ tới.

Trọng tâm của thỏa thuận Mỹ - Nhật là triển khai các SMR khắp miền nam nước Mỹ, sử dụng công nghệ BWRX-300 do Công ty liên doanh GE Vernova - Hitachi phát triển.

Đây là một trong những thiết kế được hướng tới nhằm rút ngắn thời gian xây dựng và giảm rủi ro so với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống - vốn thường xây dựng kéo dài, đội vốn và gây áp lực lớn về tài chính.

Theo IEA, các bộ phận của SMR có thể được sản xuất sẵn trong nhà máy, sau đó vận chuyển đến công trường để lắp ráp, giúp rút ngắn thời gian xây dựng và hạn chế rủi ro trong quá trình thi công.

Về vận hành, SMR sử dụng các hệ thống an toàn thụ động, cho phép lò phản ứng tự làm mát trong trường hợp xảy ra sự cố mà không cần nguồn điện bên ngoài.

Bên cạnh đó các SMR có thể được xây dựng theo từng mô đun, phù hợp với nhu cầu điện tăng dần thay vì phải đầu tư một lần với quy mô lớn. Các thiết kế SMR còn có thể tận dụng hạ tầng của các nhà máy điện than cũ, từ đó giảm chi phí ban đầu và mở rộng khả năng triển khai ở nhiều khu vực khác nhau.

Không có giải pháp duy nhất

Dù vậy SMR không phải là lời giải cho mọi bài toán. Theo các đánh giá của IEA trong báo cáo về lộ trình năng lượng hạt nhân năm 2025, điện hạt nhân nói chung vẫn đối mặt với các vấn đề quen thuộc như chi phí đầu tư cao và rủi ro chậm tiến độ, đặc biệt tại các nền kinh tế phát triển.

Điều này cũng áp dụng với SMR, khi hiệu quả kinh tế sẽ còn phụ thuộc nhiều vào khả năng sản xuất hàng loạt và tiêu chuẩn hóa thiết kế.

Chưa kể vấn đề chất thải hạt nhân hiện vẫn chưa có lời giải hoàn chỉnh. Các cơ quan năng lượng nhận định việc xử lý nhiên liệu đã qua sử dụng không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan đến chính sách và mức độ chấp nhận của xã hội.

Chiến sự tại Trung Đông đã làm gián đoạn dòng chảy dầu qua eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu. Hệ quả là giá năng lượng tăng và ảnh hưởng mạnh đến các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu, đặc biệt là tại châu Á.

Theo Hãng tin AP ngày 20-3, các quốc gia có tỉ trọng năng lượng tái tạo cao sẽ ít bị ảnh hưởng hơn, vì các nguồn năng lượng như gió và mặt trời dựa vào tài nguyên nội địa. Điều này cho thấy xu hướng đa dạng hóa nguồn năng lượng đang ngày một rõ ràng hơn.

Dữ liệu từ Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế cho biết hơn 90% các dự án điện tái tạo mới trên toàn cầu trong năm 2024 có chi phí thấp hơn so với các phương án sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

IEA cho rằng điện mặt trời và điện gió vẫn là động lực chính trong tăng trưởng công suất điện toàn cầu, nhờ chi phí ngày càng giảm và khả năng tận dụng nguồn năng lượng tại chỗ.

Do đặc tính nguồn cung phụ thuộc vào tự nhiên, các nguồn này thường được kết hợp với các nguồn điện nền ổn định để đảm bảo hệ thống vận hành liên tục.

Bên cạnh đó, hydrogen đang được đưa vào các chiến lược năng lượng dài hạn, đặc biệt tại Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu.

Theo IEA, hydrogen được xem là giải pháp cho các lĩnh vực như công nghiệp nặng và vận tải, dù chi phí sản xuất và hạ tầng vận chuyển vẫn là những yếu tố cần tiếp tục hoàn thiện trước khi có thể triển khai rộng rãi.

Điện hạt nhân sôi động ở châu Á

Hiện tại châu Á là khu vực phát triển năng lượng hạt nhân sôi động nhất thế giới. Trung Quốc là nước đi đầu trong việc thương mại hóa SMR ở quy mô thực tế.
Theo chuyên trang năng lượng hạt nhân NucNet, dự án Linglong-1 của nước này dự kiến sẽ vận hành thương mại trong nửa đầu năm 2026, trở thành SMR trên đất liền đầu tiên trên thế giới đi vào hoạt động.
Trung Quốc cũng đang xây dựng 29 lò phản ứng hạt nhân truyền thống - bằng gần một nửa tổng số toàn cầu - cho thấy khả năng triển khai nhanh, mở rộng quy mô lớn, đồng thời tận dụng hiệu quả chuỗi cung ứng nội địa.
Trong khi đó Hàn Quốc định hướng mở rộng xuất khẩu điện hạt nhân thông qua các thiết kế SMR như i-SMR có công suất điện đầu ra khoảng 170MWe do Công ty Korea Hydro & Nuclear Power phát triển, với mục tiêu thương mại hóa vào khoảng năm 2035.
Seoul còn thúc đẩy các thỏa thuận hợp tác quốc tế, như gần đây nhất là thỏa thuận về năng lượng hạt nhân dân sự và SMR với Singapore.

Theo Tuoitre