Nga và Trung Quốc - hai đồng minh hoặc ít ra là những cường quốc thân cận nhất với Iran - cho tới nay đã không có phản ứng thực tế nào đủ mạnh sau khi Iran bị Israel và Mỹ không kích dồn dập suốt một tuần qua.

Khi Tổng thống Nga Vladimir Putin được hỏi tại Diễn đàn Kinh tế St. Petersburg vào tháng 6-2025 rằng Nga sẽ làm gì nếu Mỹ hoặc Israel ám sát lãnh đạo tối cao của Iran, ông đã từ chối trả lời. "Tôi thậm chí không muốn thảo luận về khả năng này" - nhà lãnh đạo Nga nêu. Tám tháng sau, kịch bản đó đã trở thành hiện thực.

Nga - Iran không phải liên minh phòng thủ

Sau khi Iran bị tấn công, phản ứng của Nga là một tuyên bố của Bộ Ngoại giao lên án "các hành động xâm lược vũ trang vô cớ" và bốn cuộc điện thoại cho các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đề nghị làm trung gian hòa giải.

Vào tháng 4-2025, phát biểu trước Duma Quốc gia để làm rõ bản chất của hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện mà Nga và Iran vừa chính thức phê chuẩn, Thứ trưởng Ngoại giao Nga Andrei Rudenko nhấn mạnh đây không phải là một hiệp ước phòng thủ chung, đồng nghĩa nếu Iran bị tấn công, Nga không có nghĩa vụ phải cung cấp hỗ trợ quân sự.
Trên thực tế cả Matxcơva và Tehran đều chưa bao giờ sẵn sàng "đổ máu" vì nhau. Mối quan hệ song phương chỉ thực sự tăng tốc sau năm 2022 và được chính thức hóa vào năm 2025 với ý hiểu ngầm là mỗi bên sẽ giúp bên kia đứng vững lâu hơn theo các điều kiện riêng của mình, chia sẻ công nghệ, tình báo và kinh nghiệm vận hành, nếu không phải chịu rủi ro từ một cam kết liên minh chính thức. Sắp xếp này có logic hợp lý với cả hai phía.

Ông Nikita Smagin, chuyên gia về Nga và Trung Đông, nói với Đài DW của Đức rằng Matxcơva và Tehran đã và đang hợp tác trong một số dự án kinh tế quan trọng.

"Hành lang vận tải Bắc - Nam là một trong số đó - ông Smagin nói - Đặc biệt là kể từ khi Nga bị cắt đứt khỏi các tuyến đường trung chuyển truyền thống sau khi bắt đầu cuộc chiến toàn diện ở Ukraine vào tháng 2-2022".

Iran cũng đóng vai trò quan trọng với Nga về mặt quân sự, đặc biệt là việc cung cấp máy bay không người lái (UAV) Shahed kể từ năm 2023 - loại vũ khí đã cơ bản định hình lại cuộc chiến Ukraine.

Theo chuyên gia Smagin, Nga khó can thiệp tích cực vào cuộc chiến đang diễn ra ở Iran, một phần quan trọng còn do thỏa thuận không tấn công lẫn nhau, dù chỉ là không chính thức, giữa Nga với Israel.

Những tín hiệu về việc Matxcơva không thể hoặc không muốn can thiệp trực tiếp ở Trung Đông đã trở nên rõ ràng vào tháng 12-2024, khi phiến quân Syria lật đổ chính quyền Bashar al-Assad, đồng minh lâu năm của Nga.

Ngoài quan hệ với Israel, Nga còn nhiều lợi ích khác trong khu vực ngoài Iran, ví dụ như nhu cầu phối hợp với OPEC về giá dầu.

Đó là chưa kể trong khi Nga có thể không còn mặn mà hợp tác với phương Tây để hạn chế phổ biến vũ khí hạt nhân, họ cũng chưa bao giờ muốn Iran đạt ngưỡng hạt nhân cấp độ vũ khí do đây là đòn bẩy rất quan trọng với Matxcơva trong mối quan hệ song phương.

Trung Quốc lặng lẽ quan sát

Trung Quốc cũng lên án Mỹ và tuyên bố cử một người trung gian hòa giải sang Trung Đông, nhưng tất cả cũng chỉ có vậy. Bắc Kinh và Tehran cũng là đối tác chiến lược toàn diện, với cơ sở là thỏa thuận hợp tác 25 năm ký năm 2021.

Nhưng giống như trường hợp Venezuela hồi tháng 1, Trung Quốc đã không cung cấp hỗ trợ an ninh nào cho Iran hiện tại.

Ông Hu Bo, Giám đốc tư vấn chiến lược ở Bắc Kinh, bình luận trên tờ South China Morning Post rằng mối quan hệ quân sự Trung Quốc - Iran "thấp hơn nhiều so với những gì thế giới bên ngoài giả định".

"Mối liên kết an ninh giữa Trung Quốc và Iran thấp hơn nhiều so với giữa Iran và Nga, Trung Quốc và Nga, và cũng thấp hơn nhiều so với đồn đoán của phương Tây", ông Hu nêu.

Trung Quốc và Iran thiết lập quan hệ ngoại giao vào năm 1971. Năm 2016, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nâng tầm quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện trong chuyến thăm tới Tehran.

Iran kể từ đó đã gia nhập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải và khối BRICS. Tuy nhiên, các tổ chức đa phương này còn xa mới ở tầm một liên minh phòng thủ tập thể kiểu NATO do không hề có các nghĩa vụ an ninh ràng buộc.

Khác với Mỹ, Trung Quốc không có một mạng lưới liên minh quân sự toàn cầu. Đồng minh hiệp ước chính thức duy nhất của họ là Triều Tiên, theo Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ Trung - Triều ký năm 1961.

Các nhà phân tích cũng cho rằng Bắc Kinh hiện phải lưu tâm đến các ưu tiên chiến lược rộng lớn hơn, đặc biệt là việc xây dựng mối quan hệ ít ra là ổn định hơn với Washington trước cuộc gặp dự kiến vào cuối tháng này giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Thương mại, các hạn chế công nghệ và Đài Loan đang là ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của Bắc Kinh. Iran cũng có một số lợi ích quan trọng với Trung Quốc như vai trò nguồn cung cấp năng lượng và mắt xích thiết yếu trong sáng kiến Vành đai - Con đường, nhưng không phải là ưu tiên cấp bách hay sống còn vào lúc này.

Lợi ích của Nga, Trung Quốc

Thậm chí có thể lập luận rằng giao tranh sẽ phân tán hỏa lực và năng lực viện trợ của Mỹ - điều có lợi cho Nga trong cuộc chiến ở Ukraine. Bên cạnh đó, giá dầu sẽ duy trì ở mức cao, mang lại lợi ích trực tiếp cho ngân khố Nga.
Như vậy có thể tóm tắt vị thế của Nga trong cuộc chiến Iran như là một đối tác hậu trường với cả lợi ích và những bất lợi rõ ràng nếu xung đột kéo dài.
Trong khi đó ông Zhu Feng, Hiệu trưởng Trường Nghiên cứu quốc tế tại Đại học Nam Kinh, nhận định các lợi ích của Trung Quốc ở Trung Đông chủ yếu là kinh tế hơn là an ninh.
Bắc Kinh cũng cần cân bằng trong quan hệ với các cường quốc khu vực khác như Saudi Arabia hay Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE).

Theo Tuoitre