Chủ nhân Nobel Hòa bình 2026: Bản hùng ca bất khuất chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc
Từ cô gái da màu lớn lên giữa nghèo khó và kỳ thị ở Nam Phi, bà Navi Pillay đã viết nên hành trình phi thường, đấu tranh không ngừng vì công lý.
Chiều 9-10 (giờ Việt Nam), Ủy ban Nobel Na Uy tuyên bố quyết định trao Giải Nobel Hòa bình năm 2026 cho bà Navi Pillay “vì những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế”.
Tuổi thơ “khắc nghiệt”
Bà Navanethem (Navi) Pillay sinh ngày 23-9-1941 tại Nam Phi, trong một gia đình gốc Ấn thuộc cộng đồng người Tamil, theo Viện Phụ nữ châu Phi trong lĩnh vực pháp luật (IAWL, Mỹ).
Lớn lên trong cảnh nghèo khó dưới chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid, bà phải đối mặt với muôn vàn khó khăn và sự kỳ thị đan xen. Chính những trải nghiệm khắc nghiệt này đã trở thành động lực to lớn định hình sự nghiệp của bà sau này.
Cha bà là một tài xế xe buýt phải làm nhiều nghề để mưu sinh, trong khi mẹ bà ở nhà nội trợ. Dù gia cảnh chật vật để lo từng bữa ăn cho 8 người con, cha mẹ bà vẫn đặt việc giáo dục lên hàng đầu với thái độ vô cùng nghiêm khắc.
Họ kiên định nuôi dạy con cái bình đẳng, tạo điều kiện cho cả con trai và con gái được học hành đến nơi đến chốn - một tư duy cực kỳ hiếm thấy ở thời kỳ đó.
Bất chấp những nỗ lực của gia đình, chế độ Apartheid đã tước đoạt và khiến cơ hội thăng tiến của những người bị áp bức chủng tộc trở nên vô cùng mong manh.
Trong một cuộc phỏng vấn, bà Pillay mô tả tuổi thơ của mình là "khắc nghiệt" khi buộc phải gồng mình vượt qua vô số rào cản do chế độ này dựng lên.
Quyết học hành để cứu mình, giúp người
Vào đầu thập niên 1960, sau khi hoàn thành bậc phổ thông, bà Pillay theo học tại Đại học Natal (Nam Phi). Tại đây, bà đã lấy cả bằng cử nhân đại cương và bằng cử nhân luật.
Xuyên suốt quãng thời gian ngồi trên ghế nhà trường, bà tích cực tham gia các phong trào biểu tình và tẩy chay chế độ Apartheid. Sau một thời gian hành nghề luật sư, bà tiếp tục con đường học thuật, xuất sắc nhận bằng Thạc sĩ Luật chuyên ngành quyền con người và luật quốc tế tại Đại học Harvard vào năm 1982.
Đến năm 1988, bà nhận bằng Tiến sĩ Khoa học Pháp lý từ Trường Luật Harvard, ghi dấu ấn lịch sử khi trở thành người Nam Phi đầu tiên nhận bằng tiến sĩ luật từ ngôi trường danh giá này.
Tháng 5-2015, bà tiếp tục được Đại học Tufts (Mỹ) trao bằng Tiến sĩ Luật danh dự. Năm 1967, bà Pillay trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên mở văn phòng luật tại tỉnh Natal, Nam Phi.
Năm 1980, bà trở thành giảng viên tại Đại học KwaZulu-Natal, và cùng khoảng thời gian này, bà được công nhận là luật sư tranh tụng và công chứng viên của Tòa án Cấp cao Nam Phi.
Ngọn lửa cháy bỏng từ khát vọng công lý
Khát vọng công lý đã thôi thúc bà hành động mạnh mẽ để bảo vệ phụ nữ và các nhóm yếu thế.
Năm 1985, bà đồng sáng lập tổ chức về quyền phụ nữ quốc tế "Equality Now" (Bình đẳng ngay bây giờ).
Bắt đầu từ năm 1995, bà đảm nhận cương vị Phó Giám đốc Đại học Durban-Westville, tiếp tục cống hiến cuộc đời cho sự nghiệp giáo dục. Cùng năm đó, khi chế độ Apartheid sụp đổ, bà được bổ nhiệm làm quyền Thẩm phán tại Tòa án Cấp cao Nam Phi.
Đến năm 1998, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã bầu bà làm Thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda (ICTR). Bà công tác tại đây trong 8 năm, từng đảm nhiệm cương vị Chánh án Tòa án. Trong thời gian đương nhiệm tại ICTR, Thẩm phán Pillay đã tạo ra những cải cách mang tính bước ngoặt.
Đặc biệt, bà đã có đóng góp lịch sử vào nền tảng án lệ công nhận cưỡng hiếp là một tội ác diệt chủng trong vụ án Công tố viên kiện Akayesu - một phán quyết mang ý nghĩa sống còn đối với phụ nữ Rwanda thời kỳ hậu diệt chủng.
Năm 2003, bà được bổ nhiệm làm Thẩm phán Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC).
Tại ICC, bà công tác ở Uỷ ban Phúc thẩm cho đến tháng 8-2008, trước khi từ chức để đảm nhận trọng trách Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc. Trên cương vị này, bà đã chiến đấu vì quyền con người và công lý ở tầm vóc toàn cầu, lên tiếng bảo vệ những người bị tước đoạt quyền bình đẳng trước pháp luật.
Xuyên suốt sự nghiệp của mình, bà đã mang lại những bước tiến to lớn cho người da màu tại lục địa châu Phi cũng như người dân trên toàn thế giới.
Thẩm phán Pillay đã có những cống hiến vĩ đại cho lĩnh vực pháp lý, mở đường cho phụ nữ trên toàn cầu. Bà là nữ thẩm phán da màu đầu tiên được Tổng thống Nelson Mandela bổ nhiệm vào Tòa án Cấp cao.
Cuộc đời bà là một bản hùng ca bất khuất chống lại chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, sự kỳ thị và ngôn từ thù hận, kiên cường đấu tranh vì công lý cho toàn nhân loại.
Khi trao giải Nobel Hòa bình năm nay cho nữ luật gia Nam Phi vào ngày 9-10, Ủy ban Nobel Na Uy đánh giá sự nghiệp lâu dài của bà Navi Pillay được dẫn dắt bằng cam kết với các nguyên tắc pháp lý phổ quát và lập trường đạo đức vững vàng.
Từ những ngày đầu bảo vệ cựu Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela và những người đấu tranh chống chế độ phân biệt chủng tộc apartheid, đến khi trở thành thẩm phán trong các vụ án quốc tế quan trọng, bà luôn kiên định với những nguyên tắc này.
Ủy ban nhấn mạnh, ở mọi cương vị, bà Pillay đều đề cao trách nhiệm của cá nhân và quốc gia trong việc tuân thủ pháp luật.
(Theo Tuổi Trẻ)
