Ngay sau khi lãnh đạo Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ ngày 17-6, tàu bè đã nối đuôi trở lại eo biển Hormuz, khép lại hơn ba tháng huyết mạch năng lượng thế giới bị phong tỏa.

Thị trường thở phào, giá dầu hạ nhiệt mạnh. Tuy nhiên phía sau tâm lý lạc quan đó, không ít chuyên gia năng lượng và vận tải biển vẫn nhìn thấy nhiều dấu hiệu đáng lo.

Dòng tàu nhộn nhịp trở lại

Theo lộ trình đặt ra trong bản ghi nhớ, Mỹ phải dỡ bỏ hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran trong vòng 30 ngày, tàu thuyền được phép qua lại eo biển suốt 60 ngày mà không phải trả phí, song song với hoạt động rà phá thủy lôi trên các tuyến hàng hải.

Ngày 18-6, Bộ Tư lệnh trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo trên mạng xã hội X rằng họ đã dỡ lệnh phong tỏa nhằm vào Iran. Nikkei Asia dẫn trang thông tin hàng hải MarineTraffic cho biết nhiều tàu chở dầu neo ngoài khơi bờ biển phía bắc Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) đã bắt đầu di chuyển chỉ ít giờ sau khi có tin ký kết.

Theo AFP, tổng cộng 25 tàu thương mại đã vượt qua eo biển Hormuz trong ngày 18-6, mức cao nhất kể từ ngày 18-4 và cao gấp hơn 5 lần trung bình 10 ngày đầu tháng 6. Trong số đó có ít nhất 6 tàu chở dầu cỡ lớn di chuyển theo lộ trình vòng qua đảo Larak do Iran chỉ định, hai chiếc hướng về cảng Kiire của Nhật Bản.

Ở hướng ngược lại, nhiều tàu Iran từng tản về Đông Nam Á để tránh phong tỏa đang quay đầu về vùng Vịnh. Theo phân tích dữ liệu định vị của báo Financial Times, tính đến 18-6, 6 trong 7 tàu container treo cờ Iran hiện diện ở các cảng và vùng biển Malaysia hồi đầu tuần đã rời đi, phần lớn khai báo điểm đến ở vùng Vịnh.

Giới chuyên gia cảnh báo con số thực tế tàu đi qua hoặc hướng về eo biển Hormuz có thể còn cao hơn, do nhiều tàu thường tắt hệ thống nhận dạng tự động vì lý do an toàn khi qua lại khu vực này. Trước khi xung đột bùng nổ, trung bình 120 tàu đi qua eo biển này mỗi ngày.

Dù tàu bè đã đi lại, việc đưa lưu lượng qua lại về mức trước xung đột vẫn được phần đông chuyên gia dự báo sẽ mất nhiều tháng. Quá trình này gồm nhiều khâu nối tiếp: rà phá thủy lôi, đưa tàu rỗng quay lại khu vực, rồi tái khởi động các mỏ và nhà máy lọc dầu.

Chuyên gia Yuki Togano của Viện Nghiên cứu Nhật Bản ước tính cần khoảng ba tháng để khơi thông eo biển, rồi thêm hai đến ba tháng nữa để sản lượng và sản phẩm dầu hồi phục.

Nhiều lo ngại ngầm

Đằng sau tâm lý lạc quan của thị trường, nhiều chuyên gia vẫn dè dặt về tương lai của eo biển Hormuz. Theo báo Financial Times, bản ghi nhớ Mỹ - Iran có nhắc đến việc Iran sẽ đàm phán với Oman và các nước vùng Vịnh về "việc quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai" ở eo biển này.

Cụm từ "dịch vụ hàng hải" khiến ngành vận tải lo ngại đây sẽ là cánh cửa để Iran thu phí qua lại. Mối lo này phần nào có cơ sở, bởi nhiều tháng qua, chuyện thu phí ở Hormuz đã không ít lần được đặt ra.

Sau khi bị Mỹ và Israel tấn công, Tehran từng đóng cửa eo biển, đòi phí 2 triệu USD và tuyên bố đã rải thủy lôi trên các tuyến chính. Không chỉ Iran, Oman - nước có lãnh hải ở bờ tây eo biển - dù bác bỏ việc thu phí cố định nhưng vẫn để ngỏ khả năng thu các khoản "hợp pháp" cho các dịch vụ như hoa tiêu, an ninh và xử lý môi trường.

Đến tháng 4, chính Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đề cập việc Washington thu phí eo biển Hormuz hoặc lập một "liên doanh" với Iran để cùng thu phí.

Từ trước đến nay, eo biển Hormuz vẫn là tuyến hàng hải miễn phí. Là nơi vận chuyển khoảng 20% năng lượng thế giới trong điều kiện bình thường, eo biển này khiến mọi khoản phí, dù thấp đến đâu, cũng có thể đem lại nguồn lợi tài chính khổng lồ cho bên thu. Bởi vậy Saudi Arabia, UAE cùng các tổ chức vận tải được cho là sẽ phản đối quyết liệt mọi loại phí bắt buộc.

Một mối lo khác là thị trường có thể đang phản ứng quá lạc quan, đẩy giá dầu xuống thấp hơn giá trị thực. Theo CNN, gần bốn tháng dầu ngừng chảy đã khiến khoảng 1,15 tỉ thùng không thể tiếp cận thị trường thế giới đúng hẹn, trong khi dự trữ dầu chiến lược của các nước thuộc Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) xuống mức thấp nhất kể từ năm 1990. Kho dự trữ khẩn cấp của Mỹ cũng đã chạm đáy 43 năm. Đây đều là những khoảng thiếu hụt khó bù đắp trong một sớm một chiều.

Do đó giá dầu thực tế lẽ ra không nên giảm sâu như bây giờ. Bà Helima Croft (trưởng bộ phận chiến lược hàng hóa toàn cầu, RBC Capital Markets) đánh giá thị trường đã "đi trước thực tế bảy bước". Một khi sự hưng phấn nhất thời đi qua, giá dầu có thể tăng lại. Ông Matt Smith từ nền tảng dữ liệu Kpler cũng cảnh báo giá dầu tại Mỹ vẫn sẽ neo cao trong quý này, bất kể tình hình eo biển ra sao.

Ở chiều ngược lại, ông Vikas Dwivedi (Tập đoàn tài chính Macquarie) cho rằng giới đầu cơ giá lên đang thổi phồng rủi ro. Theo ông, tồn kho dầu diesel của Mỹ tuy thấp nhất kể từ năm 2003 nhưng cũng chỉ kém mức trung bình 5 năm 12,4%.

Nguồn tuoitre