Các cuộc xung đột thời gian qua đã phơi bày lỗ hổng lớn trong mạng lưới hầm trú ẩn dân sự của châu Âu. Trong bối cảnh đó, ngày càng nhiều quốc gia tìm đến Phần Lan như một hình mẫu, nơi hệ thống hầm ngầm không chỉ phục vụ phòng vệ mà còn được tích hợp vào đời sống thường nhật dưới dạng bể bơi, sân thể thao, bãi đỗ xe hay khu vui chơi trẻ em. Tuy nhiên, việc xây dựng những công trình như vậy đòi hỏi chi phí rất lớn, trong khi nhiều nhà đầu tư tư nhân không mặn mà với các thay đổi bắt buộc. Đức hiện lên kế hoạch rót hàng chục tỷ euro cho các hầm trú ẩn mới. Tại Cộng hòa Séc, số lượng hầm cố định tiếp tục suy giảm, dù vẫn còn các phương án trú ẩn tạm thời.

Phòng vệ dân sự được đưa vào quy hoạch đô thị từ rất sớm
Phần Lan có đường biên giới dài hơn 1.300 km với Nga và từng trải qua những bài học lịch sử đau đớn. “Luật đầu tiên về xây dựng hầm trú ẩn phòng vệ được thông qua từ năm 1939, chỉ hai tuần trước khi Chiến tranh Mùa đông bùng nổ,” ông Jarkko Häyrinen, quan chức cấp cao của lực lượng cứu hộ thuộc Bộ Nội vụ Phần Lan, nói với France 24, nhắc đến cuộc xâm lược của Liên Xô kéo dài hơn 100 ngày.

“Phần Lan khi đó chưa sẵn sàng để bảo vệ dân thường trong chiến tranh, và đó là một bài học rất đắt giá,” ông nói thêm.

Khác với phần lớn các nước châu Âu, Phần Lan đã tích hợp phòng vệ dân sự vào quy hoạch đô thị hằng ngày. Theo tạp chí Modern Diplomacy, việc xây dựng hầm trú ẩn là bắt buộc đối với các tòa nhà có diện tích vượt quá 1.200 m².

Chi phí xây dựng hầm trú ẩn dưới một khu nhà ở mới, do chủ sở hữu công trình chi trả, dao động từ 1,5% đến 4% tổng chi phí xây dựng, theo ông Ilkka Kivisaari, Tổng giám đốc tập đoàn Phần Lan – Thụy Sĩ Verona Shelters Group, trả lời hãng tin Reuters.

Bể bơi, nhà thi đấu và khu vui chơi dưới lòng đất
Sau khi Nga sáp nhập bán đảo Crimea năm 2014 và mở cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine năm 2022, nỗ lực củng cố năng lực phòng vệ dân sự của Phần Lan càng được đẩy mạnh.

Hiện nước này có hơn 50.000 hầm trú ẩn công cộng và tư nhân được bảo trì thường xuyên, đủ sức chứa khoảng 4,8 triệu người, tương đương gần 85% dân số. Các hầm được thiết kế để chịu được vụ nổ, phóng xạ và pháo kích, đồng thời nhiều công trình mang tính đa chức năng.

Riêng tại Helsinki đã có khoảng 5.500 hầm trú ẩn. Một trong số đó là bể bơi ngầm Itäkeskus, được đục sâu vào lòng đá, có kèm phòng xông hơi. Trong khi đó, một trong những hầm nổi tiếng nhất là Merihaka, xây dựng năm 2003 tại trung tâm thủ đô, có sức chứa 6.000 người.

Theo mô tả của báo Independent, lối vào hầm Merihaka được bảo vệ bằng hai cánh cửa kim loại nặng, ngăn cách bởi một bức tường đá granite dày, đủ khả năng chống chịu nhiều đợt nổ liên tiếp. Trong tình huống khẩn cấp, người dân sau khi đi qua lối vào sẽ vào một buồng khử nhiễm kín, nơi có vòi nước và phòng tắm để rửa sạch chất độc bám trên quần áo trước khi bước vào khu hầm chính nằm sâu 25 mét dưới nền đá.

Cũng như nhiều hầm trú ẩn khác ở Helsinki, Merihaka được sử dụng cho hai mục đích song song. Nhiều khu vực bên trong được bố trí thiết bị thể thao, quán cà phê, sân chơi trẻ em. Các hành lang có thể được ngăn bằng rèm để tạo thành không gian riêng cho trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc phục vụ sơ cứu.

Hiện thành phố thuê lại không gian này và có thể giải tỏa, cải tạo trong vòng 72 giờ để lắp giường tầng, bể chứa nước và nhà vệ sinh di động. Trong trường hợp khủng hoảng, còi báo động sẽ vang lên khắp thành phố, đồng thời người dân nhận thông báo trên điện thoại, khuyến nghị chuẩn bị ba lô gồm thực phẩm, túi ngủ, đèn pin, thuốc men, đồ chơi cho trẻ và vật dụng cá nhân để nhanh chóng tới hầm trú ẩn gần nhất.

Helsinki, với khoảng 700.000 dân, hiện có khả năng bố trí chỗ trú ẩn cho tới 950.000 người. Theo Independent, người dân được yêu cầu có thể tiếp cận hầm trú ẩn trong vòng 10 phút.

Kinh nghiệm của Phần Lan được nhiều nước tìm đến
Những năm gần đây, hầm Merihaka đã đón tiếp nhiều nhân vật cấp cao như Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy, Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen hay Quốc vương Đan Mạch Frederik X cùng phu nhân. Tính đến nay, hàng trăm phái đoàn quốc tế đã đến tham quan mô hình này.

Do ảnh hưởng từ xung đột với Nga, nhiều thị trưởng các thành phố Ukraine đã đến Phần Lan học hỏi. Không chỉ châu Âu, các công ty Phần Lan chuyên thiết kế, xây dựng và bảo trì hầm trú ẩn cũng đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn từ các quốc gia vùng Vịnh, trong bối cảnh khu vực này chịu tác động từ xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran.

Theo Reuters, tập đoàn dầu khí Saudi Aramco là một trong những đơn vị đã chủ động đề nghị tiếp cận thông tin. Ông Juha Simola, Tổng giám đốc tập đoàn Phần Lan Temet, cho biết: “Ở Abu Dhabi đã xảy ra một vụ tấn công khá lớn, và họ đã gọi cho tôi, yêu cầu liên hệ lại càng sớm càng tốt.” Công ty này hiện chuẩn bị xây dựng hàng trăm hầm trú ẩn tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.

Châu Âu tăng tốc nhưng xuất phát không đồng đều
Một số quốc gia châu Âu khác cũng sở hữu mạng lưới hầm trú ẩn đáng kể, đặc biệt là các nước Bắc Âu và Baltic. Estonia và Latvia hiện đang xây dựng hầm trú ẩn trong trường học và bệnh viện.

Thụy Điển có khoảng 64.000 hầm trú ẩn, đủ chỗ cho khoảng 7 triệu người. Lớn nhất là hầm Klara ở Stockholm, có thể chứa tới 8.000 người trong thời chiến. Cơ quan Phòng vệ Dân sự Thụy Điển (MSB) đã triển khai kế hoạch trị giá 9 triệu euro nhằm tăng cường kiểm tra và bảo đảm các hầm có thể sẵn sàng hoạt động trong vòng 48 giờ nếu cần. Stockholm cũng đã đưa hầm Elefanten trở lại hoạt động sau 17 năm không sử dụng.

Ba Lan cũng đang khôi phục hệ thống trú ẩn. Năm ngoái, Warsaw đã dành 1,59 tỷ USD để cải tạo các công trình phòng vệ tập thể. “Chúng tôi gần như phải xây lại từ đầu. Tình trạng ở Ba Lan trong lĩnh vực này thật sự rất tệ – hầm trú ẩn cuối cùng được xây từ giữa thập niên 1990, tức là suốt 30 năm gần như không có gì được làm,” ông Robert Klonowski, Phó giám đốc Bộ Nội vụ Ba Lan, nói với Reuters.

Tại Ukraine và Ba Lan, luật mới đã quy định bắt buộc bố trí nơi trú ẩn trong một số công trình xây mới. Tuy nhiên, theo bà Julija Čufistovová, thành viên ban lãnh đạo Câu lạc bộ Thị trưởng Ukraine, điều này cũng khiến một số nhà đầu tư tư nhân hủy dự án do chi phí tăng cao. “Khi quy định chặt hơn, giá thành cũng cao hơn, nên chúng ta phải tìm được điểm cân bằng,” bà nói.

Trong khi đó, Thụy Sĩ được Euronews đánh giá là quốc gia sở hữu hệ thống hầm hạt nhân lớn nhất châu Âu, đồng thời là nước duy nhất luật hóa nghĩa vụ bảo đảm chỗ trú ẩn hạt nhân cho toàn bộ dân số. Quốc gia này hiện có khoảng 9.000 hầm công cộng và khoảng 360.000 hầm tư nhân, với tổng sức chứa khoảng 9,3 triệu người, đủ cho toàn bộ dân số gần 9 triệu người.

Khoảng 100.000 hầm trú ẩn nhỏ, được xây từ khoảng 40 năm trước, hiện đang được cải tạo do hệ thống thông gió đã lỗi thời. Kế hoạch là thay thế dần bằng các hầm công cộng lớn hơn, với tổng kinh phí dự kiến 235 triệu euro. Các hầm công cộng tại Thụy Sĩ có sức chứa từ 200 đến 5.000 người, trong đó lớn nhất có thể kể đến hầm Beaulieu ở Lausanne và đường hầm Sonneberg gần Lucerne.

Na Uy cũng đã khôi phục quy định từ thời Chiến tranh Lạnh, yêu cầu tất cả các khu nhà ở mới xây phải có hầm trú ẩn phòng không. Trong khi đó, chính phủ Đức của Thủ tướng Friedrich Merz đã quyết định tăng mạnh ngân sách quốc phòng, với mục tiêu sẵn sàng cho nguy cơ chiến tranh chậm nhất vào năm 2029.

Đức tính chi hàng chục tỷ euro cho hầm trú ẩn
Tại Đức, cuộc tranh luận về việc xây mới các hầm dân sự đang diễn ra sôi nổi. Quốc gia hơn 85 triệu dân này hiện chỉ có khoảng 580 hầm trú ẩn, đủ chỗ cho 480.000 người, tức khoảng 0,5% dân số. Trong thời Chiến tranh Lạnh, nước này từng có tới 2.000 hầm.

Người phát ngôn chính phủ Đức nói với The Wall Street Journal năm ngoái rằng việc bảo dưỡng và vận hành thiết bị phòng vệ dân sự gần như không còn được thực hiện. Theo vị này, các hầm còn lại, bao gồm 4 cơ sở tại Berlin, hiện đều không còn trong trạng thái vận hành thực tế.

Chính phủ liên bang Đức đã công bố kế hoạch đầu tư tới 30 tỷ euro để tạo năng lực trú ẩn cho 1 triệu người vào năm 2030. Trước mắt, các cơ quan chức năng đang lập danh sách những không gian công cộng có thể nhanh chóng và tiết kiệm chuyển đổi thành nơi trú ẩn.

Tuy nhiên, nhiều hầm bê tông ngầm từ thời Thế chiến II nay đã được bán lại và cải tạo thành phòng trưng bày, câu lạc bộ, khách sạn. Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt, việc phục hồi các công trình này bị đánh giá là tốn kém, chậm chạp và trong một số trường hợp chỉ mang lại mức độ bảo vệ hạn chế.

Theo các quan chức Đức, bài học từ Ukraine cho thấy nguy cơ chính với dân thường là mảnh đạn từ tên lửa và máy bay không người lái. Vì vậy, nhu cầu thực tế không nằm ở các hầm ngầm khổng lồ cần hàng giờ để lấp đầy, mà là nhiều không gian trú ẩn nhỏ, được bảo vệ khỏi mảnh văng và có thể tiếp cận trong vòng vài phút sau khi còi báo động vang lên.

Mối đe dọa ngày càng gia tăng cũng khiến nhiều người dân Đức chủ động liên hệ các công ty xây dựng chuyên biệt để tìm hiểu việc cải tạo tầng hầm thành hầm trú ẩn tư nhân, WSJ cho biết.

Nhiều nước châu Âu vẫn tụt lại phía sau
Không chỉ Đức, nhiều quốc gia châu Âu khác cũng được đánh giá là chưa chuẩn bị đầy đủ cho khủng hoảng. Hà Lan gần như không còn năng lực trú ẩn sau nhiều thập niên loại bỏ các công trình cũ và đến nay vẫn chưa công bố chương trình phục hồi quy mô lớn. Pháp, Italy và Tây Ban Nha cũng có mức độ bao phủ rất thấp, trong khi kế hoạch ứng phó khủng hoảng của các nước này chủ yếu tập trung vào thiên tai hơn là đe dọa quân sự, theo Euronews.

Mức độ xuống cấp của mạng lưới trú ẩn ở châu Âu còn được bộc lộ qua vụ tấn công bằng drone nhằm vào căn cứ quân sự Anh tại Cyprus. Sau đó, các cuộc kiểm tra cho thấy khoảng 200 trong số 2.500 hầm trú ẩn dân sự đã đăng ký trên đảo không thể sử dụng. Nhiều nơi là gara bị khóa, tầng hầm bị biến thành kho chứa hoặc hầm chứa đầy rác. Một số địa điểm còn không thể xác định được trên ứng dụng định vị SafeCY.

Tình hình tại Cộng hòa Séc
Tại Cộng hòa Séc, số lượng hầm trú ẩn cố định đã giảm trong thời gian dài. Hiện cả nước còn chưa tới 1.600 hầm cố định, với sức chứa khoảng 310.000 người. Ngoài ra, hệ thống bảo vệ của tàu điện ngầm Prague có khả năng trú ẩn lý thuyết cho khoảng 332.000 người, còn đường hầm Strahov có thể chứa khoảng 15.000 người, theo tài liệu của Tổng cục Cứu hỏa và Cứu nạn.

Khi được Đài Truyền hình Séc hỏi về vấn đề này, Bộ Quốc phòng cho biết công tác phòng vệ dân sự và hầm trú ẩn thuộc thẩm quyền của Bộ Nội vụ, và cơ quan này sau đó dẫn lại thông tin từ lực lượng cứu hỏa.

“Các hầm trú ẩn cố định đang dần bị xóa bỏ. Nguyên nhân là chi phí duy trì quá lớn đối với đơn vị vận hành. Cần nói rõ rằng giá trị sử dụng thực tiễn hiện nay gần như bằng không. Nhiều hầm được xây từ thập niên 1950, phần lớn từ thời Chiến tranh Lạnh và được thiết kế để chịu được tấn công hạt nhân,” bà Klára Ochmanová, phát ngôn viên Tổng cục Cứu hỏa, cho biết, đồng thời nói thêm rằng có những hầm phải mất 2 ngày mới có thể đưa vào trạng thái sẵn sàng.

Nhà chức trách Séc hiện không có kế hoạch tăng công suất các hầm cố định, do việc xây dựng sẽ mất hàng chục năm và tốn khoảng 6.000 tỷ korun. Tuy nhiên, trong trường hợp xung đột, người dân vẫn có thể sử dụng các hầm trú ẩn tạm thời trên khắp cả nước.

Theo thông tin trên trang web của lực lượng cứu hỏa, đây là các công trình có sẵn được lựa chọn trước, sau đó cải tạo và gia cố, như không gian ngầm, gara trung tâm thương mại, tầng hầm nhà ở hoặc đường hầm.

“Các kết luận từ chiến lược an ninh cho thấy hiện nay cần tập trung nhiều hơn vào những mối đe dọa liên quan đến xung đột vũ trang trong công tác bảo vệ dân cư. Chúng tôi đang chuẩn bị sửa đổi các quy định pháp lý, các yêu cầu đối với hệ thống trú ẩn và đối với bản thân các hầm trú ẩn,” bà Ochmanová cho biết thêm. Những thay đổi này cũng đang được phản ánh trong Khái niệm mới về bảo vệ dân cư, hiện đang trong giai đoạn hoàn thiện.

EU có vai trò hạn chế, người dân được khuyến nghị chuẩn bị 72 giờ
Về phía Liên minh châu Âu, thẩm quyền trong lĩnh vực này rất hạn chế. Theo Điều 196 của Hiệp ước về hoạt động của EU, trách nhiệm phòng vệ dân sự thuộc về từng quốc gia thành viên. Brussels chỉ có thể hỗ trợ hoặc điều phối, chứ không thể bắt buộc xây hầm, cấp vốn cho bunker hay quy định tiêu chuẩn kỹ thuật.

EU có thể phản ứng trước khủng hoảng thông qua Cơ chế Bảo vệ Dân sự của Liên minh (UCPM), vận hành qua Trung tâm Điều phối Ứng phó Khẩn cấp. Các nước thành viên có thể yêu cầu hỗ trợ khi năng lực trong nước bị quá tải. Khi đó, EU có thể kích hoạt lực lượng dự trữ rescEU, song đây chủ yếu là các lều tạm, đơn vị mô-đun và trại lắp ghép, phục vụ người di tản chứ không phải các hầm trú ẩn chống nổ chuyên dụng.

Để có thể can thiệp sâu hơn, EU sẽ phải sửa đổi hiệp ước, điều đòi hỏi sự đồng thuận của toàn bộ các quốc gia thành viên.

Tháng 3 năm ngoái, Ủy ban châu Âu lần đầu tiên công bố một chiến lược nhằm tăng cường năng lực sẵn sàng trước các tình huống như lũ lụt, cháy rừng, đại dịch và tấn công quân sự. Trong đó, người dân được khuyến nghị dự trữ thực phẩm, nước uống và các nhu yếu phẩm đủ dùng trong 72 giờ.

Chiến lược này phần nào lấy cảm hứng từ các kế hoạch tại Đức và các nước Bắc Âu – nơi chính quyền thường xuyên phát cẩm nang và phát triển ứng dụng hướng dẫn người dân cách ứng phó khi xảy ra tấn công quân sự hoặc khủng hoảng quốc gia.

Tại Séc, tháng 10 năm ngoái, Bộ Nội vụ đã gửi trực tiếp tới các hộ gia đình cuốn cẩm nang “72 giờ”, hiện cũng có phiên bản trực tuyến. Tài liệu này hướng dẫn người dân chuẩn bị để ứng phó với các tình huống mất nước, mất điện, mất sưởi hoặc mất internet trong ba ngày đầu tiên của một sự cố khẩn cấp.

Theo nhóm thực hiện dự án, 83% số người nhận được tài liệu đã đọc hoặc ít nhất lướt qua, khoảng 43% cho biết họ đã biết thêm điều mới, và 31% cảm thấy có trách nhiệm cá nhân hơn trong việc chuẩn bị cho khủng hoảng. Tuy nhiên, khoảng 15% cũng cho biết họ cảm thấy lo lắng sau khi đọc.

Dù vậy, theo nhà xã hội học Martin Převrátil của Krit.institute, những chiến dịch truyền thông đơn lẻ là chưa đủ. Nhà nước cần tiếp cận vấn đề này một cách liên tục và có hệ thống, tương tự như cách Phần Lan hay Thụy Điển đã làm. “Nếu không, nhận thức của người dân về việc cần làm gì trong khủng hoảng sẽ lại giảm dần,” ông cảnh báo.

Nguồn: Reuters, France 24, Modern Diplomacy, Euronews, The Wall Street Journal, ČT24, Independent, hzscr.gov.cz, ČTK, Guardian