Hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân (New START) chính thức hết hiệu lực ngày 5-2, khép lại hơn nửa thế kỷ Mỹ và Nga duy trì các cơ chế kiềm chế, giám sát lẫn nhau đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược.

Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với nhiều điểm nóng địa chính trị - từ chiến sự Ukraine, căng thẳng Trung Đông cho tới cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, sự sụp đổ của khuôn khổ kiểm soát vũ khí cuối cùng giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới đang làm gia tăng những lo ngại về một kỷ nguyên bất ổn mới.

Khoảng trống trong kiểm soát vũ khí sau New START

Hiệp ước New START (Hiệp ước cắt giảm vũ khí chiến lược) từng giới hạn mỗi bên ở mức 1.550 đầu đạn hạt nhân, 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng có khả năng mang vũ khí hạt nhân, cùng 800 bệ phóng. Hiệp ước cũng kèm theo các cơ chế thanh sát và trao đổi dữ liệu nhằm bảo đảm tính minh bạch.

Khi hiệp ước này không còn, Mỹ và Nga lần đầu tiên kể từ thập niên 1980 không còn bất kỳ ràng buộc pháp lý nào đối với kho vũ khí hạt nhân tầm xa của họ.

Các chuyên gia kiểm soát vũ khí cảnh báo, hệ quả nguy hiểm nhất không nằm ở việc hai bên ngay lập tức gia tăng số đầu đạn, mà ở việc mất đi khả năng dự đoán.

Khi không còn thanh sát, không còn trao đổi thông tin, mỗi bên buộc phải dựa vào đánh giá tình báo và các giả định về ý đồ của đối phương. Điều này dễ dẫn tới một vòng xoáy leo thang, trong đó mỗi bước tăng cường vũ khí được biện minh bằng nỗi lo "bên kia đang làm điều tương tự".

Trên thực tế, cả Mỹ và Nga đều có năng lực kỹ thuật để nhanh chóng "nạp thêm" hàng trăm đầu đạn vào các hệ thống tên lửa và máy bay ném bom hiện có. Dù quá trình này đòi hỏi thời gian và nguồn lực, viễn cảnh một cuộc chạy đua vũ trang kéo dài, tốn kém và khó kiểm soát đang hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết - đặc biệt khi Trung Quốc cũng đang đẩy nhanh quá trình mở rộng lực lượng hạt nhân.

Việc không có bất kỳ cuộc đàm phán nào về một hiệp ước kế nhiệm càng khiến khoảng trống chiến lược trở nên đáng lo ngại. Theo Hãng tin Reuters, giá trị lớn nhất của các hiệp ước hạt nhân không chỉ nằm ở con số giới hạn, mà ở việc tạo ra một khuôn khổ ổn định, giúp ngăn các quyết định quân sự bị chi phối bởi nỗi sợ hãi và tính toán sai lầm.

Khi khuôn khổ này biến mất, rủi ro hạt nhân không nhất thiết tăng vọt ngay lập tức, nhưng sẽ tích tụ dần theo thời gian, nhất là trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị kéo dài.

Hiệu ứng domino lan tỏa

Các tuyên bố từ Washington và Matxcơva sau khi hiệp ước New START hết hiệu lực phản ánh những cách tiếp cận khác nhau nhưng cùng chung một điểm: thiếu niềm tin chiến lược.

Mỹ nhấn mạnh rằng bất kỳ khuôn khổ kiểm soát vũ khí nào trong thế kỷ 21 cũng cần tính đến Trung Quốc, quốc gia đang gia tăng nhanh chóng kho vũ khí hạt nhân. Lập luận này được nhiều quan chức Mỹ coi là hợp lý về dài hạn, song lại vấp phải sự phản đối từ Bắc Kinh, vốn cho rằng kho vũ khí của mình vẫn nhỏ hơn rất nhiều so với Mỹ và Nga.

"Lực lượng hạt nhân của Trung Quốc hoàn toàn không ở cùng đẳng cấp với Mỹ", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm nói trong buổi họp báo ngày 3-2. "Vì vậy, việc yêu cầu Trung Quốc tham gia đàm phán giải trừ hạt nhân ở giai đoạn này là không công bằng và không hợp lý".

Từ phía Nga, Matxcơva cho rằng Washington đã phớt lờ đề xuất duy trì tạm thời các giới hạn của New START thêm một năm, do đó nước này không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ trách nhiệm hay nghĩa vụ nào theo hiệp ước.

Nga tuyên bố không còn bị ràng buộc bởi hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân
Vì vậy, Nga có quyền tự do lựa chọn các bước đi tiếp theo, song vẫn "cởi mở với việc tìm kiếm các giải pháp chính trị và ngoại giao".

Các quan chức Nga cho biết nếu đàm phán một thỏa thuận mới, các vấn đề như việc NATO mở rộng, hệ thống phòng thủ tên lửa toàn cầu của Mỹ, cũng như việc triển khai tên lửa tầm trung và tầm ngắn sẽ phải được đưa vào bàn thảo.

Hiện cả Mỹ và Nga đều không cho thấy tín hiệu rõ ràng về một lộ trình đàm phán hiệp ước kế nhiệm New START. Việc mỗi bên đặt điều kiện tiên quyết - từ vai trò của Trung Quốc cho tới vấn đề NATO, phòng thủ tên lửa - khiến triển vọng đạt được một thỏa thuận mới trong tương lai gần trở nên xa vời.

Ngoài ra, theo báo Korea Times, việc hiệp ước hạt nhân Mỹ - Nga hết hiệu lực không chỉ làm xói mòn trật tự kiểm soát vũ khí giữa các cường quốc, mà còn làm dấy lên lo ngại về hiệu ứng domino lan tỏa rộng hơn, trong đó Triều Tiên có thể là một trong những bên chịu tác động rõ nét nhất.

Theo các chuyên gia, sự suy yếu của các chuẩn mực kiểm soát vũ khí toàn cầu có thể củng cố niềm tin lâu nay của Triều Tiên rằng vũ khí hạt nhân vẫn là bảo đảm an ninh đáng tin cậy nhất cho chế độ. Trong bối cảnh Mỹ và Nga không còn bị ràng buộc bởi các giới hạn chiến lược, Bình Nhưỡng có thêm cơ sở để biện minh cho việc tiếp tục mở rộng kho vũ khí hạt nhân, bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài nhiều năm.

Theo Tuoitre