Hậu New START sẽ là một "khởi đầu mới" nguy hiểm. Theo các nhà phân tích, những lời lẽ đe dọa liên quan vũ khí hạt nhân có thể sẽ ngày càng bị sử dụng như một công cụ cưỡng ép chính trị.

New START là hiệp ước giữa Nga - Mỹ về các biện pháp tiếp tục cắt giảm và hạn chế vũ khí tấn công chiến lược. Hôm 5-2, Tổng thống Donald Trump thông báo ông sẽ để hiệp ước này hết hiệu lực và chỉ đạo cấp dưới xúc tiến xây dựng một hiệp ước mới.

Hết thỏa thuận, cạn lòng tin

Giờ đây lần đầu tiên kể từ năm 1972, Washington và Matxcơva không còn chịu bất kỳ giới hạn ràng buộc nào đối với kho vũ khí hạt nhân chiến lược của họ, đúng vào thời điểm cả hai đang lên kế hoạch cho những thế hệ vũ khí hạt nhân mới.

"Thay vì gia hạn New START, chúng ta nên để các chuyên gia hạt nhân của mình xây dựng một hiệp ước mới, được cải tiến và hiện đại hơn, mà có thể tồn tại lâu dài trong tương lai" - ông Trump viết. Ông lập luận rằng đây là một hiệp ước từng được nước Mỹ đàm phán với những điều khoản thật tệ và "đang bị vi phạm nghiêm trọng".

Những bình luận này làm dấy lên nhiều câu hỏi về cách tiếp cận mới của Mỹ đối với vấn đề kiểm soát vũ khí. Theo báo Politico, trong nhiều tháng, Lầu Năm Góc đã tổ chức các cuộc họp để bàn về kịch bản "hậu New START", song nội dung thảo luận cụ thể không được công bố.

Sự hoài nghi của ông Trump đối với các thỏa thuận kiểm soát vũ khí không phải là điều mới mẻ. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông, Mỹ đã rút khỏi Hiệp ước Các lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) vào năm 2019, cũng với lập luận rằng hiệp ước này không còn phản ánh thực tế chiến lược và không đủ hiệu quả trong việc kiềm chế các đối thủ.

Việc đàm phán một hiệp ước mới được đánh giá sẽ khó khăn. Tổng thống Nga Vladimir Putin yêu cầu đưa cả Anh và Pháp - hai quốc gia khác ở châu Âu sở hữu vũ khí hạt nhân - vào khuôn khổ thỏa thuận. Trong khi đó Lầu Năm Góc đánh giá Trung Quốc hầu như không quan tâm việc hạn chế kho vũ khí hạt nhân của mình.

Hôm 4-2, Bộ Ngoại giao Nga xác nhận hai bên không còn bị ràng buộc bởi bất kỳ nghĩa vụ nào theo New START sau khi hiệp ước hết hiệu lực. "Khi có một thỏa thuận, điều đó có nghĩa là còn tồn tại lòng tin. Khi không còn thỏa thuận, điều đó cho thấy lòng tin đã cạn" - Phó chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev bình luận.

Hồi tháng 1, khi ông Trump được hỏi vì sao ông không chấp nhận đề xuất gia hạn thêm một năm của ông Putin, ông chỉ nhún vai. "Nếu nó hết hạn thì cứ hết hạn" - ông Trump nói với báo The New York Times trong một cuộc phỏng vấn.

Ông cho biết "chúng tôi sẽ đạt được một thỏa thuận tốt hơn" sau khi hiệp ước New START chấm dứt. Ông lưu ý rằng Trung Quốc - quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân mở rộng nhanh nhất thế giới - và các bên khác cần phải được đưa vào bất kỳ thỏa thuận tương lai nào.

Chạy đua vũ trang

Khi Tổng thống Mỹ Richard Nixon ký hiệp ước hạn chế vũ khí đầu tiên với Liên Xô thời chiến tranh lạnh, những dòng tít lớn trên báo chí đã báo hiệu một kỷ nguyên mới, mà trong đó ngay cả những đối thủ thù địch nhất cũng nhận ra mối nguy hiểm của việc để cuộc chạy đua vũ trang vượt khỏi tầm kiểm soát.

Những nỗ lực ban đầu đó chứa kẽ hở, khiến kho vũ khí của cả Liên Xô và Mỹ mở rộng nhanh chóng, sau đó lên đến đỉnh điểm vào cuối thập niên 1980. Nhưng rồi con số bắt đầu giảm, hiệp ước nối tiếp hiệp ước.

Đến năm 2009, Tổng thống Mỹ Barack Obama, trong tiếng vỗ tay vang dội tại Prague, đã cam kết theo đuổi "một thế giới không có vũ khí hạt nhân" dù ông thừa nhận rằng việc xóa bỏ hoàn toàn có thể không diễn ra trong suốt cuộc đời mình.

Ông Vipin Narang và Pranay Vaddi - hai trong số những chiến lược gia hạt nhân hàng đầu của Mỹ, từng phục vụ trong chính quyền Tổng thống Joe Biden - gần đây viết trên tạp chí Foreign Affairs: "Trong nhiều thập kỷ sau chiến tranh lạnh, nhiều quan chức cấp cao Mỹ từng hy vọng rằng vũ khí hạt nhân có thể hoàn toàn biến mất khỏi chính trường toàn cầu. Nhưng triển vọng đó hóa ra chỉ là ảo tưởng. Thay vào đó vũ khí hạt nhân đã quay trở lại một cách dữ dội".

Ngày 5-2 không chỉ đánh dấu ngày hết hiệu lực của hiệp ước New START mà còn mở ra một kỷ nguyên bất định trong lĩnh vực hạt nhân, đồng thời làm dấy lên lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang mới. Hiện nay Mỹ chuẩn bị triển khai thêm nhiều đầu đạn hạt nhân trên các tàu ngầm lớn nhất của mình, trong khi các đối thủ của họ đang thử nghiệm những loại vũ khí hạt nhân mới.

Ngoài ra ông Karim Haggag, Giám đốc Viện Nghiên cứu hòa bình quốc tế Stockholm, chỉ ra việc New START hết hiệu lực có nguy cơ tiếp tục làm suy giảm uy tín và hiệu quả của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), vốn dựa trên thỏa thuận cốt lõi rằng các quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân sẽ không phát triển chúng, đổi lại các quốc gia đã sở hữu phải tiến tới giải trừ.

Tầm quan trọng của New START

Là hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới, Mỹ và Nga nắm giữ khoảng 87% tổng số vũ khí hạt nhân trên toàn cầu. Hiệp ước New START - có hiệu lực từ năm 2011 và được gia hạn thêm 5 năm vào năm 2021 - từ lâu được coi là viên đá tảng bảo đảm ổn định chiến lược song phương.
Hiệp ước này giới hạn mỗi bên không vượt quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai, đồng thời áp các hạn chế tương ứng đối với những hệ thống dùng để phóng chúng, bao gồm tên lửa đạn đạo xuyên lục địa, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm và máy bay ném bom hạng nặng.

Theo Tuoitre