Tranh luận về “đèn vàng” tại nút giao luôn là chủ đề quen thuộc: khi đèn vàng bật lên, người lái có nghĩa vụ gì, người tham gia giao thông khác phải xử sự ra sao, lúc nào còn được đi tiếp và lúc nào bắt buộc phải dừng. Cùng nhìn lại quy định pháp luật và cách áp dụng trong thực tế.

Theo luật, tín hiệu mà chúng ta quen gọi là “đèn cam/đèn vàng” được mô tả chính thức là “tín hiệu đèn vàng Cẩn thận!”. Trong các quy định về giao thông đường bộ, nhiều trường hợp có thể dùng xen kẽ khái niệm màu vàng hoặc cam đối với biển báo, vạch kẻ, tín hiệu… vì vậy, lập luận kiểu “đèn không phải vàng mà là cam” sẽ không có giá trị.

Vì sao người ta quen gọi là “đèn cam” thay vì “đèn vàng” thì không rõ. Có thể vì ở Mỹ – nơi hệ thống tín hiệu đèn được triển khai rộng rãi sớm – sử dụng ánh sáng thiên về màu cam. Cũng có thể do chóa đèn sau thời gian dài bị tác động bởi thời tiết nên màu vàng bị sẫm lại, trông giống màu cam hơn.

Luật quy định thế nào về đèn vàng?

Quy định về tín hiệu đèn giao thông, trong đó có “đèn vàng”, được nêu tại §70 khoản 2 Luật số 361/2000 Sb. như sau:

b) “Khi điều khiển giao thông tại nút giao, tín hiệu đồng thời sáng đèn đỏ và đèn vàng ‘Cẩn thận!’ đối với người lái xe có nghĩa vụ chuẩn bị xuất phát.”

d) “Khi điều khiển giao thông tại nút giao, tín hiệu đèn vàng ‘Cẩn thận!’ đối với người lái xe có nghĩa vụ dừng xe trước vạch kẻ ‘Vạch dừng liền’, ‘Vạch dừng liền kèm biểu tượng Nhường đường!’ hoặc ‘Vạch dừng liền kèm chữ STOP’, nếu không có các vạch này thì phải dừng trước cột đèn tín hiệu. Tuy nhiên, nếu vào thời điểm đèn vàng bật sáng mà xe đã ở quá gần đến mức người lái không thể dừng lại an toàn, thì được phép tiếp tục đi. Nếu đèn vàng nhấp nháy, đó không được coi là nút giao điều khiển bằng đèn tín hiệu.”

Đó là khung pháp lý. Vậy điều này có nghĩa gì trong thực tế cho người lái xe cơ giới lẫn không cơ giới?

Đang chạy gặp đèn chuyển từ xanh sang vàng: nên làm gì?

Tất cả phụ thuộc vào khoảng cách đến nút giao và việc phương án nào an toàn hơn: phanh dừng lại hay tiếp tục đi qua. Luật cho phép đi tiếp nếu tại thời điểm đèn vàng bật lên, xe đã ở quá gần và không thể dừng lại an toàn (“… je-li však toto vozidlo při rozsvícení tohoto signálu již tak blízko, že by řidič nemohl vozidlo bezpečně zastavit, smí pokračovat v jízdě…”).

Có thể ước lượng bằng vài con số cơ bản: thời gian phản ứng trung bình của người lái cộng với độ trễ của hệ thống phanh là khoảng 1 giây. Ở tốc độ 50 km/h, trong 1 giây xe đi được khoảng 14 m trước khi bắt đầu phanh. Một chiếc xe trung bình trên mặt đường khô sẽ dừng lại sau 10–14 m, trên mặt đường ướt cần 15–20 m. Tổng quãng đường phanh, làm tròn, khoảng 30 m, trên đường ướt có thể hơn.

Nếu chạy 70 km/h, quãng đường đi được trong thời gian phản ứng gần 20 m, còn đoạn phanh khoảng 27 m – tổng cộng xấp xỉ 50 m mới có thể dừng an toàn với lực phanh gần tối đa. Trên đường ướt con số này lại tăng thêm. Những kết quả thử nghiệm “dừng từ 100 km/h trong 40 m” thường không tính đến thời gian phản ứng của người lái.

Vì vậy, nếu đã quá gần và không kịp phanh an toàn, phương án hợp lý là tăng ga và đi nốt qua nút giao. Ở Séc, các chu kỳ đèn được cài đặt sao cho: hướng đối diện chỉ chuyển sang tổ hợp đỏ + vàng (báo chuẩn bị đi) sau khi hướng của bạn đã chuyển sang đỏ, do đó về nguyên tắc vẫn có “khoảng đệm” an toàn.

Sẽ hữu ích hơn nhiều cho tính trôi chảy và an toàn nếu trước khi bật vàng, đèn xanh nháy vài giây như ở một số nước châu Âu. Hiện nay, người lái chỉ có thể “đoán” dựa vào đèn dành cho người đi bộ cùng hướng: nếu người đi bộ đã chuyển sang đỏ, nhiều khả năng trong chốc lát ô tô cũng sẽ gặp vàng rồi đỏ, khi đó tốt nhất nên nhả chân ga và chủ động chuẩn bị dừng.

Đang dừng ở đèn đỏ, đèn vàng bật lên: có được đi ngay?

Như luật quy định, lúc này người lái “chuẩn bị xuất phát”, nhưng chưa được đi. Việc đèn đỏ vẫn sáng cùng với đèn vàng chính là để nhắc rằng chưa được vượt qua vạch dừng. Trong thực tế, khoảng thời gian này chỉ đủ để người lái vào số và bắt đầu nhả côn; thường chưa kịp vượt vạch thì đèn đã chuyển sang xanh.

Điều đáng lưu ý là người đứng đầu hàng xe thường bị áp lực từ những xe phía sau, dễ lúng túng, chết máy, dẫn tới tiếng còi hối thúc. Vì thế, lời khuyên là: quan sát đèn, chuẩn bị sẵn sàng, và khi xanh thì xuất phát dứt khoát, không chần chừ.

Đồng thời, không chỉ xe đứng đầu mà cả các xe phía sau cũng nên chủ động quan sát đèn. Nếu tất cả chỉ “dán mắt” vào xe trước, thời gian phản ứng sẽ cộng dồn từng xe một, khiến cả hàng xe nhúc nhích rất chậm, số xe kịp qua nút giao giảm đi đáng kể. Cũng cần lưu ý quy định tại §18 khoản 2 điểm b Luật 361/2000 Sb.: “Người lái không được cản trở sự lưu thông trôi chảy trên đường, đặc biệt bằng việc lái xe chậm không có lý do chính đáng hoặc vượt chậm.”

Hệ thống đèn ở các nước châu Âu không hoàn toàn giống nhau

Tại Séc, chu kỳ đèn có bốn pha: đỏ – đỏ + vàng – xanh – vàng. Ở một số nước châu Âu chỉ dùng ba pha, luân phiên đỏ – vàng – xanh; ở vài nơi, khi chuyển từ đỏ sang xanh, đèn vàng không xuất hiện, mà nhảy thẳng sang xanh.

Một số quốc gia lắp thêm bộ đếm thời gian bên cạnh đèn đỏ, báo còn bao lâu thì chuyển xanh (bằng chấm sáng giảm dần hoặc đếm giây). Loại đèn này cũng đã xuất hiện rải rác tại Séc ở các đoạn đường thi công điều tiết một chiều; một số địa phương đang thử nghiệm.

Cũng có loại đèn năm pha, bổ sung tín hiệu xanh + vàng trước khi kết thúc pha xanh. Khi xanh tắt, chỉ còn vàng sáng; đồng thời hướng ngược lại bắt đầu chuyển sang tổ hợp đỏ + vàng. Cách diễn giải phổ biến là: xanh + vàng tương đương “vàng chuẩn bị dừng” như tại Séc, còn khi chỉ còn vàng thì không được đi tiếp.

Mức phạt khi “vượt đèn vàng” và “vượt đèn đỏ”

Hành vi cụ thể của người lái được cảnh sát đánh giá riêng từng trường hợp. Họ sẽ xem xét liệu tài xế đã cố tình tăng tốc để kịp “vượt đèn” trước khi đỏ hay thực sự ở quá gần nên đi qua với tốc độ không đổi.

Về lý thuyết, đi qua nút giao khi đèn vàng đã bật có thể bị phạt tại chỗ 4.500–5.500 Kč, trong thủ tục hành chính 7.000–25.000 Kč kèm 6 điểm trừ vào hồ sơ lái xe. Tuy nhiên, việc chứng minh rằng người lái hoàn toàn có thể dừng an toàn không phải lúc nào cũng dễ với cảnh sát hay cán bộ xử lý.

Mức phạt tương tự được áp dụng cho trường hợp vượt đèn đỏ: hoặc không kịp dừng, hoặc đi vào nút giao khi đã bật đỏ (kể cả tổ hợp đỏ + vàng trước khi sang xanh). Đây là lỗi có ghi điểm “Không dừng lại trước tín hiệu đỏ hoặc hiệu lệnh ‘Dừng lại!’” – bị phạt tại chỗ 4.500–5.500 Kč, cộng 6 điểm trừ.

Trong thủ tục hành chính, mức phạt là 7.000–25.000 Kč, áp dụng kể cả khi lỗi do cẩu thả chứ không phải cố ý.

Người lái cũng cần lưu ý không để cơ quan chức năng “gán” sang hành vi nghiêm trọng hơn là “Cố ý không dừng trước hiệu lệnh Dừng lại!”, vốn là lỗi khác hẳn. Đây là trường hợp người lái “trái với §4 điểm b và c, cố ý không dừng xe trước hiệu lệnh ‘Dừng lại!’ do người có thẩm quyền đưa ra khi điều khiển hoặc điều tiết giao thông, hoặc khi giám sát an toàn và trật tự giao thông trên đường”. Tình huống điển hình là không chấp hành hiệu lệnh dừng của cảnh sát hoặc cảnh sát trật tự đang điều tiết tại lối sang đường.

Lỗi này không thể giải quyết bằng phạt tại chỗ mà chỉ xử lý trong thủ tục hành chính. Hình phạt bao gồm 6 điểm trừ, phạt tiền 7.000–25.000 Kč và đặc biệt là cấm lái xe từ 4 đến 6 tháng.

Theo Garaz.cz