Khi luật bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/1, các chuyên gia pháp lý cảnh báo rằng những biểu tượng và đồ lưu niệm thời Xô Viết được bày bán tại Praha có thể rơi vào “vùng xám” về trách nhiệm hình sự.

Một sửa đổi Bộ luật Hình sự có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 lần đầu tiên nêu đích danh chủ nghĩa cộng sản bên cạnh chủ nghĩa Quốc xã, làm dấy lên làn sóng phản đối, tranh cãi pháp lý và những câu hỏi mới về các biểu tượng Xô Viết lâu nay vẫn hiện diện trong các khu du lịch ở Praha.

Khoảng 50 người biểu tình đã tập trung bên ngoài trụ sở Bộ Tư pháp Séc hôm thứ Tư để phản đối thay đổi trong Bộ luật Hình sự mà theo họ có câu chữ mơ hồ, có nguy cơ hình sự hóa cả các biểu đạt chính trị cánh tả chính thống.

Cuộc mít-tinh do tổ chức Thanh niên Dân chủ Xã hội đứng ra tổ chức, diễn ra chỉ vài ngày trước khi sửa đổi có hiệu lực. Theo luật mới, bất kỳ ai tổ chức, ủng hộ hoặc cổ vũ cho phong trào phát xít, cộng sản hoặc phong trào khác có mục tiêu rõ ràng là đàn áp nhân quyền, hay cổ xúy hận thù sắc tộc hoặc hận thù giai cấp, có thể đối mặt với mức án lên tới 5 năm tù.

Ban tổ chức biểu tình cảnh báo rằng sửa đổi này không phân biệt rõ giữa các chế độ toàn trị trong lịch sử và những trào lưu tư tưởng hiện đại như chủ nghĩa Marx hay dân chủ xã hội. Họ cho rằng câu chữ thiếu chính xác và có thể vi phạm hiến pháp.

Điều gì thay đổi từ ngày 1/1?

Cho đến nay, luật Séc nhắm vào các phong trào cực đoan mà không nêu thẳng chủ nghĩa cộng sản. Cách diễn đạt mới đặt cộng sản ngang hàng với Quốc xã, mở rộng khả năng truy cứu hình sự đối với việc cổ vũ công khai các phong trào và biểu tượng cộng sản, nếu chúng bị coi là ủng hộ đàn áp hoặc hận thù.

Các chuyên gia pháp lý cho rằng tác động thực tế của sửa đổi sẽ phụ thuộc rất lớn vào cách tòa án giải thích khái niệm “cổ vũ” (propagace).

“Câu hỏi là liệu mọi sự nhắc đến chủ nghĩa cộng sản có bị đối xử như nhau hay không, hay tòa án sẽ chỉ tập trung vào các dạng bạo lực và đàn áp như Stalinism,” luật sư Ondřej Preuss nói với báo điện tử Aktualne.cz. “Lằn ranh đó sẽ rất khó vạch ra.”

Từ tranh luận chính trị đến đời sống trên phố

Theo chuyên gia về chủ nghĩa cực đoan Miroslav Mareš thuộc Đại học Masaryk, sửa đổi này nhiều khả năng sẽ được thử thách tại các tòa án cấp cao nếu được áp dụng. Án lệ châu Âu trước đây cũng từng khẳng định không phải mọi hình thức của chủ nghĩa cộng sản đều đủ căn cứ cho can thiệp hình sự theo các công ước nhân quyền.

Sự mơ hồ về pháp lý không chỉ dừng ở tranh luận chính trị mà còn ảnh hưởng đến những mặt hàng thường ngày vẫn hiện diện rộng rãi trong trung tâm du lịch Praha.

Trên các con phố quanh khu Phố Cổ và gần cầu Charles, nhiều cửa hàng lưu niệm vẫn bán mũ, nam châm, và các loại mũ lông “Hồng quân” giả có in búa liềm. Lâu nay, những món đồ này đã ở trong “vùng xám” pháp lý; luật mới có thể đẩy chúng vào vùng rủi ro lớn hơn nhiều.

Luật sư Preuss lưu ý việc bán hay mặc những món đồ như vậy không tự động cấu thành tội phạm, nhưng bối cảnh sẽ đóng vai trò then chốt.  
“Vấn đề là nó được hiểu như đang quảng bá một hệ tư tưởng, hay chỉ là một món đồ kỳ lạ, mang tính tò mò,” ông nói, đồng thời nhận định Tòa Hiến pháp có thể sẽ là nơi phải đưa ra diễn giải cuối cùng.

Một số chủ cửa hàng đã bắt đầu dỡ bỏ các mặt hàng mang chủ đề Xô Viết khỏi kệ trưng bày trước các đợt kiểm tra được dự đoán trong năm 2026.

Các chuyên gia pháp lý cũng làm rõ rằng sửa đổi mới vẫn giữ nguyên các ngoại lệ cho mục đích giáo dục, khoa học hoặc nghệ thuật. Điều này đồng nghĩa Bảo tàng Chủ nghĩa Cộng sản hay các tour tham quan lịch sử Chiến tranh Lạnh – dù hay bị người dân địa phương chê là “sến” – về mặt pháp lý vẫn được bảo vệ.

Vì sao lại có “đồ lưu niệm Xô Viết” ở Praha?

Với nhiều du khách nước ngoài, các biểu tượng thời Xô Viết dường như là một phần bản sắc Praha. Nhưng với đa số người dân địa phương, điều đó không đúng.

Sự phổ biến của búp bê gỗ matryoshka, mũ có hình búa liềm và các hình ảnh Xô Viết khác phần lớn là hệ quả của làn sóng du lịch sau năm 1989, chứ không bắt nguồn từ truyền thống Séc.

Khi Bức màn Sắt sụp đổ, Praha trở thành một trong những thành phố “Đông Âu” đầu tiên mà du khách phương Tây có thể dễ dàng tiếp cận. Nhiều người khi đó nhìn cả khối Đông Âu cũ như một không gian văn hóa đồng nhất và săn tìm “đồ lưu niệm từ Đông Âu cộng sản”, mà không phân biệt rõ giữa lịch sử Séc, Nga hay các nước khác.

Búp bê matryoshka – vốn là sản phẩm Nga, không phải Séc – xuất hiện trong các cửa hàng lưu niệm đơn giản vì du khách hỏi mua. Theo thời gian, chúng trở thành dạng “hàng nhái đại trà”, thường được vẽ hình chính trị gia, ngôi sao nhạc pop hay cầu thủ bóng đá.

Đa số người Séc coi các món đồ này là sai lệch, thậm chí xúc phạm. Biểu tượng Xô Viết gắn chặt với cuộc xâm lược Tiệp Khắc năm 1968 do khối Hiệp ước Warsaw tiến hành và nhiều thập kỷ đàn áp dưới sự chi phối của Moskva, chứ không phải với hoài niệm hay văn hóa dân gian.

Kể từ sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, Séc – một trong những nước ủng hộ mạnh mẽ Kiev – ngày càng coi các biểu tượng Xô Viết hoặc thân Nga xuất hiện ở trung tâm thành phố là phản cảm hơn là “vô hại”. Cảnh sát hiện xem ký hiệu “Z” ủng hộ chiến tranh là bằng chứng có thể cho thấy hành vi cổ vũ tội ác diệt chủng.

Sửa đổi mới trong Bộ luật Hình sự đánh dấu sự chuyển dịch từ thái độ khoan dung lâu nay sang khả năng thực thi hình sự rõ ràng hơn. Dù tòa án sẽ quyết định phạm vi áp dụng cụ thể đến đâu, thông điệp của luật là rõ ràng: việc cổ vũ công khai hệ tư tưởng cộng sản nay được đặt trên cùng một mặt bằng pháp lý với chủ nghĩa Quốc xã.

Theo Expats