Ông Jakub Frydrych, Giám đốc Trung tâm Chống ma túy quốc gia nhận định: nỗi lo về fentanyl ở một mức độ nhất định là có cơ sở. Tuy nhiên, kịch bản như ở Mỹ không phù hợp với bối cảnh tại Cộng hòa Séc. 

Theo ông Frydrych, vấn đề nghiêm trọng hiện nay là các sản phẩm chứa cannabinoid bán tổng hợp, chẳng hạn như HHC, cùng với cannabinoid tổng hợp – những chất có thể khiến người dùng bị sốc thuốc rất dễ dàng. Trong bộ khuyến nghị mà nhóm công tác về các chất tác động tâm thần dự kiến hoàn thiện trước cuối tháng 5, sẽ có đề xuất áp dụng cách tiếp cận theo nhóm chất (generic approach) đối với cannabinoid, qua đó cho phép xử lý cả những người buôn bán các chất mà pháp luật trong nước hiện vẫn chưa điều chỉnh.

Fentanyl là một loại opioid tổng hợp mà chỉ cần sử dụng với lượng rất nhỏ cũng có thể dẫn tới tử vong do quá liều. Chất này mạnh gấp 50 lần heroin và gây nghiện rất cao. Trong những năm gần đây, fentanyl gắn liền với cuộc khủng hoảng opioid tại Mỹ. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), riêng trong năm 2023, fentanyl liên quan đến hơn 73.000 ca tử vong do sốc thuốc tại nước này.

Tại Séc, các ca tử vong do fentanyl hiện vẫn chỉ xảy ra rải rác. Tuy nhiên, theo ông Frydrych, việc cảnh giác là hoàn toàn cần thiết. Ông cho rằng các vấn đề nghiêm trọng có thể phát sinh nếu fentanyl bắt đầu phổ biến trong nhóm người sử dụng opioid như heroin.

“Hiện tại mới chỉ có những thử nghiệm ngẫu nhiên với fentanyl. Nhưng nếu việc phân phối fentanyl bén rễ tại đây, nó có thể gây ra những vấn đề rất lớn trong tiểu văn hóa này. Có thể sẽ xuất hiện những chuỗi ca tử vong liên tiếp, điều mà trong lịch sử chúng tôi từng chứng kiến,” ông Frydrych nói.

Ông cũng chỉ ra một rủi ro khác là thị trường thuốc men trực tuyến. “Hiện có rất nhiều loại dược phẩm được rao bán online. Trong đó có cả hàng giả chứa nitazene, fentanyl và những chất tương tự, vốn đã gây ra hàng loạt ca tử vong trên khắp châu Âu,” ông cảnh báo.

Các chuyên gia điều trị nghiện cũng lên tiếng cảnh báo về fentanyl. Theo ông Jindřich Vobořil, cựu Điều phối viên quốc gia về phòng chống ma túy, fentanyl có thể lan rộng nếu Séc cấm những chất được coi là ít rủi ro hơn, chẳng hạn như kratom.

“Chúng tôi có kinh nghiệm cho thấy khi thị trường có những chất ít rủi ro hơn và giá cả đủ dễ tiếp cận, thì ngay cả ở những người sử dụng mãn tính, các chất cực kỳ nguy hiểm cũng sẽ bị đẩy lùi. Ví dụ, kratom cùng với buprenorphine đã đẩy heroin ra khỏi thị trường. Nếu chúng ta đưa ra các biện pháp khiến buprenorphine không tiếp cận được, trong khi một nửa số người dùng hiện lấy nó từ chợ đen, thay vì nới lỏng, lại đi cấm kratom, thì ngày mai chúng ta sẽ thấy heroin quay trở lại và ngày kia là fentanyl,” ông Vobořil nói.

Dù vậy, ông Frydrych cho rằng việc “cảnh báo” về fentanyl ở một mức độ nào đó là phù hợp, nhưng nhấn mạnh rằng kịch bản kiểu Mỹ không tương thích với môi trường Séc.

“Nếu phân tích nguyên nhân dẫn đến vấn đề fentanyl ở Mỹ và Canada, rồi đối chiếu với các yếu tố của khủng hoảng fentanyl ở châu Âu và Séc, thì sẽ thấy sự tương đồng là không nhiều,” ông nói.

Không đồng tình với quan điểm “siết kratom là fentanyl sẽ tràn vào”
Giám đốc Trung tâm Chống ma túy quốc gia, người đang đề xuất đưa kratom vào danh sách các chất tác động tâm thần để ngăn việc buôn bán tự do, đồng thời tạo điều kiện cho nghiên cứu thêm và đánh giá lại mức độ rủi ro của chất này, cho biết ông không lo ngại về kịch bản mà ông Vobořil nêu ra.

“Việc hù dọa một cách thiếu căn cứ rằng chỉ cần siết quản lý kratom hơn thì fentanyl sẽ tự động tràn vào là suy luận mà cá nhân tôi không thấy có cơ sở để chứng minh,” ông Frydrych nói.

Cannabinoid mới nổi mới là vấn đề nóng
Theo ông Frydrych, vấn đề nghiêm trọng nhất hiện nay là các sản phẩm chứa cannabinoid bán tổng hợp, như HHC, và cannabinoid tổng hợp. Đây là những chất được tạo ra bằng cách biến đổi hóa học từ CBD chiết xuất từ cây gai dầu công nghiệp (bán tổng hợp), hoặc được tổng hợp hoàn toàn trong phòng thí nghiệm (tổng hợp).

Các cannabinoid này bắt chước tác dụng của cần sa tự nhiên nhưng có thể mạnh hơn nhiều lần, khiến nguy cơ quá liều tăng cao.

Trong tháng 5, chiến dịch kiểm tra mang tên Korund đã tập trung vào việc hạn chế khả năng tiếp cận và buôn bán các chất này cũng như kratom bất hợp pháp.

“Mặc dù các chất này đã bị cấm, chúng vẫn tiếp tục được đưa ra thị trường. Đặc biệt là dưới dạng chất được phun lên nền cây gai dầu công nghiệp, cần cuốn sẵn, vape hoặc dung dịch dùng cho thuốc lá điện tử. Chúng tôi đã phát hiện hơn 20 chất thuộc nhóm này. Trong những trường hợp đó, chúng tôi tiến hành xử lý và truy tố bình thường,” ông Frydrych cho biết.

Lỗ hổng pháp lý khiến các chất mới liên tục lọt lưới
Theo ông Frydrych, vấn đề của hệ thống pháp luật hiện nay là liên tục xuất hiện các cannabinoid tổng hợp và những chất nguy hiểm mới, nhưng chúng vẫn chưa bị cấm hoặc quản lý vì pháp luật “chưa biết đến” chúng. Trong các đợt kiểm tra, cơ quan chức năng đã phát hiện hơn 20 chất như vậy.

Vì thế, báo cáo do nhóm công tác liên bộ về các chất tác động tâm thần – được thành lập từ tháng 4 – sẽ bao gồm cả đề xuất sửa luật theo hướng áp dụng cách tiếp cận theo nhóm với một số chất nhất định.

“Không cần phải phát minh lại bánh xe. Nhiều nước châu Âu đã có sẵn các nhóm chất được định nghĩa rõ ràng, thậm chí còn được củng cố bằng thực tiễn xét xử. Vì vậy, một phần chúng tôi sẽ tham khảo định nghĩa của họ, một phần sẽ trao đổi rất chặt chẽ với các nhà hóa học và độc chất học, vì đó là lĩnh vực chuyên môn của họ,” ông nói.

Mục tiêu là xây dựng một định nghĩa đủ chặt chẽ để chống lại các chất nguy hiểm này, nhưng đồng thời không hình sự hóa những biến thể không có tác dụng tâm thần của chúng.

“Nếu chất đó có công dụng điều trị hoặc mục đích sử dụng hợp pháp khác, thì điều đó phải được loại trừ bằng một điều khoản cụ thể. Có những chất có phạm vi ứng dụng hợp pháp rất rộng. Nếu chỉ đơn giản cấm toàn bộ, sẽ kéo theo nhiều hệ lụy thứ cấp. Phải làm một cách thông minh, nhưng tôi tin là có thể làm được,” ông Frydrych giải thích.

Tình trạng sốc thuốc không chỉ diễn ra ở Praha
Mặc dù các ca ngộ độc do cannabinoid bán tổng hợp hoặc tổng hợp thường được gắn với Praha và khách du lịch nước ngoài, ông Frydrych cho biết thực tế việc sử dụng những chất này diễn ra trên toàn lãnh thổ Séc, chủ yếu liên quan đến công dân Séc.

“Praha có đặc thù riêng và tỷ lệ giữa người Séc với khách du lịch ở đây khác biệt. Nhưng ngoài Karlovy Vary – nơi có một số trường hợp liên quan đến công dân Nga – thì ở các nơi khác trên cả nước, hầu như đều là công dân Séc,” ông nói.

Xét về số lượng vụ việc, theo ông Frydrych, Bắc Moravia và Nam Moravia cũng ở mức đáng lo ngại không kém Praha.

“Chúng tôi tiến hành kiểm tra song song tại cả 14 vùng, từ cửa hàng truyền thống đến môi trường trực tuyến. Chúng tôi theo dõi rất sát các ca ngộ độc để xác định nguồn gốc những chất này. Đồng thời tiến hành phân tích hóa học và độc chất học, và chủ động thu hồi sản phẩm khỏi thị trường. Chúng tôi đang tận dụng tối đa khuôn khổ pháp lý còn chưa hoàn thiện, nhưng cảm nhận rất rõ rằng nó vẫn chưa đủ,” ông nói thêm.

Trẻ vị thành niên cũng bị ảnh hưởng
Một nguy cơ rất lớn khác là các chất này đang lọt đến tay trẻ em và thanh thiếu niên. Theo thông cáo báo chí về kết quả chiến dịch Korund, trong tuần cuối cùng của tháng 5, cảnh sát đã can thiệp trong 11 ca ngộ độc không tử vong ở người dưới 18 tuổi, với nghi vấn liên quan đến cannabinoid tổng hợp.

Nguồn CNN Prima News