Trong tuần này Thủ tướng Anh Keir Starmer đã sải bước trong Đại lễ đường Nhân dân tại Bắc Kinh chỉ vài ngày sau chuyến thăm tương tự của Thủ tướng Canada Mark Carney.

Điều này cho thấy những "vết rạn" trong liên minh do Mỹ dẫn dắt không còn là những vết nứt nhỏ, hay chỉ là những xích mích ngoại giao kín đáo. Đó là một sự rạn nứt lớn và công khai.

Rạn nứt ngũ nhãn

Phát biểu với báo giới hôm 29-1, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thẳng thắn gọi việc tái thiết lập quan hệ ngoại giao của Anh với Trung Quốc là "rất nguy hiểm", đồng thời nhấn mạnh rằng với Canada điều này "thậm chí còn nguy hiểm hơn".

Không phải ngẫu nhiên mà hai chuyến thăm tới Trung Quốc diễn ra sát rạt nhau chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần của hai nhà lãnh đạo trong khối Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và liên minh tình báo Ngũ Nhãn (Five Eyes).

Hai ông Carney và Starmer tin rằng mối quan hệ được cải thiện với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đáng để mạo hiểm dù bị ông Trump gắn mác "người bạn nguy hiểm".

Việc các thành viên chủ chốt của khối Ngũ Nhãn gồm 5 quốc gia Mỹ, Anh, Canada, Úc và New Zealand này liên tục gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho thấy một sự chuyển dịch lớn trong chính sách ngoại giao phương Tây.

Trong thời gian dài, Five Eyes luôn được xem là hòn đá tảng không thể lay chuyển trong nỗ lực của phương Tây nhằm kiềm chế sự trỗi dậy của Trung Quốc. Cụm từ "Ngũ Nhãn" không chỉ là một thỏa thuận chia sẻ tình báo, nó còn là biểu tượng cho một niềm tin tuyệt đối giữa các quốc gia cùng nói tiếng Anh. Nhưng hòn đá tảng ấy dường như đang rạn nứt trước một sự dịch chuyển mang tính khó xoay chuyển.

Nhìn từ khía cạnh địa chính trị, vị thế trên bàn đàm phán giữa Washington và Bắc Kinh đã thay đổi ngay trước khi ông Trump có chuyến thăm Trung Quốc dự định diễn ra vào tháng 4. Washington đã không còn dẫn đầu một mặt trận thống nhất nữa. Các đồng minh như Anh và Canada cần phải nghĩ về lợi ích của chính mình và ưu tiên giải quyết các vấn đề kinh tế nội tại. Họ không còn coi Trung Quốc là một đối thủ cần phải kiềm chế mà là một thực tế cần phải chung sống.

Liên minh dựa trên "hóa đơn thanh toán"

Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Ông Trump phải nhìn lại mình. Trước hết, chính quyền Mỹ dưới thời Tổng thống Trump ngày càng theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ, đe dọa áp thuế ngay cả với đồng minh để đạt được lợi thế thương mại.

Tại Diễn đàn Kinh tế thế giới Davos 2026, bài phát biểu của ông Trump ưu tiên lợi ích nước Mỹ trên hết (America First) đã xung đột trực diện với thế giới quan truyền thống của các lãnh đạo phương Tây khác về trật tự thế giới do Mỹ dẫn dắt.

Lời chỉ trích các nước đồng minh của ông Trump tại Davos 2026 mang một thông điệp rất rõ ràng: Mỹ vẫn là đồng minh, nhưng không còn là "người bảo hộ miễn phí". Mối quan hệ giữa Mỹ và các nước phương Tây hiện đã chuyển từ "liên minh dựa trên giá trị" sang "liên minh dựa trên hóa đơn thanh toán".

Điều này làm dấy lên nỗi sợ hãi rằng Mỹ không còn là một đồng minh đáng tin cậy. Các quan chức phương Tây lo ngại rằng sự thay đổi trong cách tiếp cận của Mỹ thời ông Trump có thể là vĩnh viễn, đánh dấu sự kết thúc của kỷ nguyên trật tự thế giới cũ.

Việc Anh và Canada chủ động gặp gỡ ông Tập cho thấy họ đang chuẩn bị cho một trật tự thế giới đa cực, nơi họ không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào các quyết sách đơn phương mang tính áp đặt của Washington.

Các chuyến thăm liên tiếp của ông Starmer và ông Carney không chỉ đơn thuần là chủ nghĩa thực dụng kinh tế, đó còn là câu trả lời trực tiếp cho sự không thể đoán định phát đi từ Nhà Trắng.

Trung Quốc bất chiến tự nhiên thành. Chuyến thăm của hai ông Carney và Starmer đã củng cố nỗ lực của Trung Quốc trong việc thúc đẩy một trật tự thế giới "đa cực".

Trong các cuộc gặp với hai nhà lãnh đạo Anh và Canada, ông Tập nhấn mạnh các cường quốc phải đi đầu trong việc thượng tôn luật pháp quốc tế. Đây rõ ràng là một đòn công kích ngầm nhắm vào Mỹ khi nước này vừa đe dọa mua lại Greenland và rút lui khỏi các quy tắc thương mại đa phương.

Bắc Kinh đã tự khắc họa mình như một người bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, hệ thống thương mại đa phương toàn cầu và là nhà lãnh đạo của nhóm các nước phương Nam toàn cầu (Global South). Đó là chưa kể đến việc Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại số 1 hoặc số 2 của hầu hết các quốc gia khối NATO và Ngũ Nhãn.

Kỷ nguyên của sự tin tưởng vô điều kiện giữa các quốc gia trong khối NATO và Ngũ Nhãn có lẽ đang đến hồi kết thúc. Trật tự dựa trên luật lệ đã bị thay thế bằng một cấu trúc thực tế, nơi tất cả các cường quốc đều phải tự thân vận động để bảo vệ nhu cầu của chính mình.

Đây là đặc điểm định hình nên một kỷ nguyên ngoại giao toàn cầu mới, khó đoán định hơn - nơi quy tắc duy nhất là không có quy tắc nào cả, chỉ có lợi ích là vĩnh cửu.

Các thể chế liên minh do Mỹ dẫn dắt có thể không tan rã hoàn toàn, nhưng chúng đang trở thành những cái vỏ rỗng khi sự đồng thuận về mục tiêu chiến lược không còn nữa.

Ông Trump hạ giọng với Trung Quốc

Lầu Năm Góc vừa cập nhật chiến lược Quốc phòng quốc gia (NDS) 2026. Văn kiện này đề cập đến một "nền hòa bình tử tế" (decent peace) với Trung Quốc - một sự hạ giọng đáng kể so với cách gọi Trung Quốc là "đối thủ hệ thống" thời kỳ Tổng thống Biden.
Tuy nhiên nền hòa bình này đi kèm với một điều kiện: các đồng minh của Mỹ phải "tự làm phần việc của mình" và "tự chi trả gánh nặng chi phí", nếu không sẽ phải đối mặt với hậu quả từ sự rút lui của người Mỹ.

Theo Tuoitre