Ông Zelensky giữa hai gọng kìm Mỹ và châu Âu

Nếu Tổng thống Mỹ Donald Trump biến tuyên bố ngày 10-10 rằng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nên từ chức thành hành động, nhà lãnh đạo Ukraine sẽ đối mặt những thách thức quân sự và chính trị trong nước ra sao?

Verkhovna Rada (Quốc hội Ukraine) có thể trở thành một trong những trở ngại đối với các "cải cách" mà EU yêu cầu - Ảnh: Kênh Telegram của Quốc hội Ukraine

Ngày 10-10, ông Trump tuyên bố ông Zelensky nên từ chức. Trong bối cảnh quan hệ giữa hai nhà lãnh đạo xấu đi nghiêm trọng, Verkhovna Rada (Quốc hội Ukraine) sẽ bắt đầu phiên họp toàn thể mới vào tuần này. Với chính phủ Ukraine, đây thực chất là "mặt trận thứ hai" của những vấn đề nan giải.

Phiên họp quốc hội khó khăn

Nếu ông Trump ngừng chuyển giao thông tin tình báo như đã đe dọa, do Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga, Quốc hội Ukraine sẽ phải thông qua một loạt luật do EU yêu cầu để tiếp tục nhận tài trợ.

Vấn đề là trong số các luật đang được thảo luận có gói luật "Kachka-Kos". Theo Strana, gói luật này sẽ tước bỏ quyền kiểm soát lực lượng an ninh của tổng thống và biến ông thành người bù nhìn. Rõ ràng ông Zelensky không muốn thông qua những luật này, và phần lớn nghị sĩ cũng vậy. Câu hỏi then chốt là liệu các nước châu Âu có coi việc thông qua gói biện pháp này là điều kiện bắt buộc để cấp thêm kinh phí hay không.

Các nhóm vận động hành lang ủng hộ viện trợ, trước đây thân cận với Đảng Dân chủ Mỹ và hiện được các nước châu Âu hậu thuẫn, đang tích cực thúc đẩy các dự luật "Kachka-Kos". Họ tuyên bố nếu thiếu những luật này, nguồn tài trợ sẽ không được cung cấp hoặc viện trợ sẽ bị cắt giảm đáng kể.

Ngược lại, các nghị sĩ thân cận với Kiev phủ nhận điều này. Theo họ, cho rằng "Kachka-Kos" là danh sách mong muốn của "các nước nhận viện trợ", còn châu Âu không đặt ra bất kỳ vấn đề nào với nó. Đến nay, các nước châu Âu vẫn chưa công khai xác nhận yêu cầu thông qua các luật này.

Cho đến nay, theo nhận định của cổng thông tin Ukraine Strana.ua, ông Zelensky vẫn giữ được "tính hợp pháp trên lý thuyết", dù không được phần lớn giới tinh hoa chính trị, thương mại và quân sự Ukraine đánh giá cao. Nguyên nhân là có sự đồng thuận rộng rãi rằng ở giai đoạn này, ông khá hiệu quả trong việc thu hút tiền bạc, vũ khí và các khoản viện trợ khác từ phương Tây, đồng thời đóng vai trò "biểu tượng được quốc tế công nhận về sự kháng cự của Ukraine".

Tất nhiên, vẫn còn tranh cãi liệu sự hỗ trợ ấy có được là nhờ kỹ năng giao tiếp của ông Zelensky hay do những tính toán lạnh lùng của giới tinh hoa phương Tây. Dù thế nào, chính điều này tạo nên "tính hợp pháp trên lý thuyết" của ông Zelensky. Nhờ đó, ông duy trì quyền lực khá ổn định, bất chấp hàng loạt vụ bê bối và những vấn đề ngày càng gia tăng trong nước.

Tổng thống Volodymyr Zelensky vẫn chưa sẵn sàng đáp ứng yêu cầu từ bỏ quyền lực. - Ảnh: president.gov.ua

Hai mặt trận của ông Zelensky

Nhưng nếu giới tinh hoa chính trị, doanh nghiệp và quân đội Ukraine nhận thấy ông Zelensky không còn là "nam châm" thu hút tiền bạc và vũ khí, mà trở thành vật cản trong việc có được chúng, thì "tính hợp pháp trên lý thuyết" kia có thể nhanh chóng biến mất.

Ở khía cạnh này, mối đe dọa đối với ông Zelensky đến từ hai phía. Một mặt, "tính hợp pháp trên lý thuyết" của ông dựa vào sự hỗ trợ của Mỹ. Đây là quốc gia vẫn giữ vai trò then chốt trong các nỗ lực quân sự của Kiev, như cung cấp thông tin tình báo, dịch vụ Starlink và các hệ thống vũ khí quan trọng, dù Kiev phải trả tiền. Mặt khác, tính hợp pháp ấy dựa vào châu Âu, nơi hiện đã đảm nhận vai trò chính trong việc tài trợ và cung cấp vũ khí cho Ukraine.

Và hiện nay, ông Zelensky đang gặp rắc rối trên cả hai mặt trận. Từ phía Mỹ, Washington đe dọa ngừng cung cấp thông tin tình báo nếu Kiev tiếp tục nhắm vào các cơ sở lọc dầu của Nga. Nếu xung đột với ông Trump leo thang, hậu quả có thể còn lan rộng hơn: Lực lượng vũ trang Ukraine có thể bị cắt dịch vụ Starlink, và mọi hợp tác khác giữa hai bên có thể bị ngăn chặn.

Từ phía EU, mọi chuyện cũng không đơn giản. Các tổ chức tài trợ liên kết với EU đang ráo riết vận động hành lang cho gói luật "Kachka-Kos".

Tham gia vận động còn có các cơ quan chống tham nhũng là Cục Chống tham nhũng quốc gia Ukraine (NABU) và Văn phòng Công tố chuyên trách chống tham nhũng (SAPO).

Mục tiêu của gói luật là loại bỏ sự kiểm soát của ông Zelensky đối với các cơ quan thực thi pháp luật. Cách làm là tổ chức các cuộc thi tuyển nhân sự, trong đó lá phiếu quyết định thuộc về "các chuyên gia quốc tế" do các nước tài trợ, tức người châu Âu, bổ nhiệm.

Những người vận động còn đe dọa rằng nếu các luật này không được thông qua, EU sẽ ngừng cấp kinh phí cho ngân sách Ukraine, vốn đã thiếu hụt nghiêm trọng.

Canh bạc nhiều rủi ro

Tuy nhiên, xét theo hành động, ông Zelensky không tin cả hai mối đe dọa sẽ thành hiện thực. Ông cho rằng ông Trump không dám cắt thông tin tình báo và Starlink, bởi cánh diều hâu trong chính quyền Mỹ cùng Đảng Cộng hòa sẽ ngăn chặn động thái đó bằng mọi giá. Bên cạnh đó, người ta còn hy vọng đảng của ông Trump sẽ thất bại trong cuộc bầu cử quốc hội.

Vì vậy, ngày 11-10, ông Zelensky công khai từ chối yêu cầu của ông Trump về việc ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu. Ông tuyên bố chỉ làm vậy khi Nga ngừng tấn công ngành năng lượng Ukraine.

Ông cũng từ chối thông qua luật "Kachka-Kos", tin rằng người châu Âu sẽ không dám bỏ mặc Kiev thiếu nguồn tài trợ giữa lúc chiến tranh đang diễn ra.

Hơn nữa, ông Zelensky có thể tận dụng căng thẳng ngày càng gia tăng giữa châu Âu và Washington. Bằng cách định vị mình là bên chịu sức ép từ ông Trump, ông có thể tìm cách thương lượng để châu Âu nới lỏng các điều kiện viện trợ.

Lý do ông cưỡng lại "Kachka-Kos" rất rõ ràng: tuân thủ các tiêu chuẩn này đồng nghĩa với việc ông Zelensky mất quyền kiểm soát hệ thống thực thi pháp luật và tư pháp. Viện Kiểm sát hay Cục Điều tra Nhà nước, nơi ông vẫn còn ảnh hưởng đáng kể, sẽ trở thành những cơ quan tương tự NABU và SAPO. Theo Strana, hai cơ quan này đã bị nước ngoài kiểm soát và được dùng để gây sức ép, hạn chế quyền lực của tổng thống.

Chiến tranh kéo dài, kinh tế suy thoái kéo theo sự phụ thuộc vào nguồn vốn châu Âu, cùng tâm lý bi quan của công chúng, dường như khiến việc buộc ông Zelensky thực hiện các "cải cách" trở nên dễ dàng hơn. Song điều đó không có nghĩa ông sẵn sàng từ bỏ một phần đáng kể quyền lực mà không phản kháng.

Những hy vọng của ông Zelensky không phải không có cơ sở, nhưng nhìn chung, đây là trò chơi tiềm ẩn nhiều nguy hiểm đối với ông. Việc Mỹ cắt nguồn thông tin tình báo không chỉ làm giảm mạnh hiệu quả các đòn tấn công vào Nga, mà còn khiến Ukraine khó đẩy lùi các cuộc tấn công đường không của Nga hơn nhiều. Trong khi đó, việc chặn đường truyền Starlink sẽ gây hậu quả tiêu cực nghiêm trọng cho mặt trận, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế chính trị trong nước của ông Zelensky.

Hiện tại, ông Zelensky dường như không tin vào viễn cảnh đó. Thế nhưng vào tháng 3-2025, Kiev cũng từng không tin ông Trump dám ngừng viện trợ quân sự và thông tin tình báo. Để rồi khi điều đó xảy ra, họ buộc phải đột ngột thay đổi lập trường về các điều khoản chấm dứt chiến tranh và đồng ý ngừng bắn dọc theo chiến tuyến.

Danh sách "Kachka-Kos" có gì?

Đây là kế hoạch mười điểm nêu trong tuyên bố chung sau cuộc họp không chính thức tháng 12-2025 giữa hai người. Người thứ nhất là ông Taras Kachka, Phó Thủ tướng Ukraine phụ trách hội nhập châu Âu và châu Âu - Đại Tây Dương. Người thứ hai là bà Marta Kos, Ủy viên EU phụ trách mở rộng.

Trong số mười điểm có yêu cầu cải cách pháp luật tố tụng hình sự. Kế hoạch cũng đòi tăng cường "tính độc lập" của NABU và SAPO, đồng thời mở rộng thẩm quyền của hai cơ quan này đối với mọi chức vụ cấp cao.

Quy trình lựa chọn và bãi nhiệm Tổng công tố phải được sửa đổi với sự tham gia của Ủy ban Venice. Các thẩm phán Tòa án Hiến pháp và thành viên Hội đồng Tư pháp tối cao đã "vượt qua quá trình thẩm định quốc tế" phải được bổ nhiệm ngay.

Ngoài ra, Ukraine cần thông qua dự luật về tuyên bố liêm chính của thẩm phán, kể cả thẩm phán Tòa án Tối cao, cùng Chiến lược chống tham nhũng và Chương trình chống tham nhũng nhà nước.

(Theo Tuổi Trẻ)