Mặc dù người châu Âu ngày càng hút thuốc ít hơn, thị trường chợ đen thuốc lá lại đang tăng trưởng. Hiện nay, hơn 1/10 điếu thuốc được tiêu thụ tại Liên minh châu Âu (EU) có nguồn gốc từ thị trường bất hợp pháp. Đây là mức cao nhất trong 11 năm qua, khiến các quốc gia châu Âu thất thu hàng chục tỷ euro tiền thuế. Đồng thời, phương thức hoạt động của tội phạm có tổ chức cũng đã thay đổi: buôn lậu kiểu truyền thống đang dần nhường chỗ cho hoạt động sản xuất thuốc lá giả ngay trên lãnh thổ châu Âu.

Theo nghiên cứu của công ty KPMG thực hiện cho Philip Morris International, thuốc lá giả hiện chiếm gần một nửa tổng số thuốc lá bất hợp pháp được tiêu thụ tại EU. Báo cáo cho thấy trong năm 2025, lượng thuốc lá bất hợp pháp tiêu thụ tại các nước thành viên EU đạt 41,8 tỷ điếu, tương đương 10,3% tổng lượng thuốc lá tiêu dùng. Đây là tỷ lệ cao nhất kể từ năm 2014.

Tại toàn bộ 38 quốc gia châu Âu được theo dõi, quy mô thị trường chợ đen đạt 55,3 tỷ điếu thuốc. Theo ước tính, ngân sách công đã thất thu 22,4 tỷ euro, trong đó riêng các quốc gia thành viên EU mất 16,7 tỷ euro từ thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng (VAT).

Các nhà khoa học châu Âu cảnh báo Ủy ban châu Âu: Thông tin sai lệch về nicotine đang đe dọa sức khỏe cộng đồng

Sự gia tăng của thị trường chợ đen không chỉ là vấn đề đối với các nhà sản xuất thuốc lá hay cơ quan hải quan, mà còn tác động nghiêm trọng đến ngân sách nhà nước. Mỗi điếu thuốc được bán ngoài hệ thống phân phối hợp pháp đồng nghĩa với việc nhà nước không thu được thuế tiêu thụ đặc biệt và VAT. Theo các tác giả của nghiên cứu, chính tác động kinh tế này là một trong những lý do chính khiến hoạt động buôn bán bất hợp pháp ngày càng được các chính phủ châu Âu quan tâm.

So với Tây Âu, Séc vẫn thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp thấp hơn. Tuy vậy, thị trường chợ đen tại đây cũng đang gia tăng. Năm 2025, thuốc lá giả và thuốc lá buôn lậu chiếm 8,9% tổng mức tiêu thụ, tương đương khoảng 1 tỷ điếu. Một năm trước đó, tỷ lệ này là 8,1%. Theo nghiên cứu, nhà nước Séc đã thất thu khoảng 241 triệu euro tiền thuế tiêu thụ đặc biệt và VAT.

Theo các tác giả, thiệt hại tài chính không chỉ dừng lại ở khoản thuế thất thu. Lợi nhuận từ việc bán thuốc lá bất hợp pháp tiếp sức cho tội phạm có tổ chức, trong khi mỗi quốc gia lại phải chi thêm nguồn lực để phát hiện các cơ sở sản xuất, các tuyến buôn lậu và mạng lưới phân phối. Vì vậy, chợ đen thuốc lá không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là thách thức an ninh.

Thuốc lá giả đang thay thế buôn lậu truyền thống
Một thay đổi lớn trong những năm gần đây là sự chuyển dịch ngay trong cấu trúc của thị trường chợ đen. Trước đây, hoạt động chủ yếu là buôn lậu thuốc lá hợp pháp từ những nước có giá rẻ hơn hoặc mức thuế thấp hơn. Hiện nay, ngày càng nhiều sản phẩm bất hợp pháp là thuốc lá giả được sản xuất trực tiếp trên lãnh thổ EU.

Nghiên cứu chia thuốc lá bất hợp pháp thành ba nhóm chính. Nhóm thứ nhất là thuốc lá giả, được sản xuất không có sự cho phép của chủ sở hữu nhãn hiệu. Nhóm thứ hai là cái gọi là illicit whites – thuốc lá được sản xuất hợp pháp ở một quốc gia nhưng sau đó bị buôn lậu qua biên giới và bán ra mà không nộp thuế tại những thị trường mà ban đầu chúng không được предназначены. Nhóm thứ ba gồm các loại thuốc lá chính hãng khác bị buôn lậu hoặc bán lại bất hợp pháp, chẳng hạn như hàng mua tại các nước có thuế thấp rồi mang sang bán ở những thị trường có giá cao hơn.

Côn trùng chết, nhựa và chất độc hại: Tỷ trọng thuốc lá giả trên thị trường tăng mạnh

Theo nghiên cứu, trong năm 2025, thuốc lá giả chiếm 18,3 tỷ điếu, tương đương 44% toàn bộ thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại EU. So với cùng kỳ năm trước, quy mô của phân khúc này tăng hơn 20%.

“Dữ liệu cho thấy rất rõ rằng thuốc lá giả đã trở thành động lực chính thúc đẩy thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại Liên minh châu Âu. Đằng sau đó là các mạng lưới tội phạm có tổ chức, xây dựng chuỗi cung ứng nhằm đưa hàng giả trực tiếp đến tay người tiêu dùng ở những thị trường trọng điểm của châu Âu. Điều này gây thiệt hại cho nền kinh tế châu Âu, đồng thời tài trợ cho các hoạt động phi pháp khác,” ông Christos Harpantidis, Giám đốc phụ trách đối ngoại doanh nghiệp của Philip Morris International, cho biết.

Theo ông, tình hình hiện nay cũng phơi bày những điểm yếu trong công tác quản lý, thực thi pháp luật và vận hành của hệ thống tư pháp. Giải pháp được đề xuất là tăng cường phối hợp giữa các quốc gia, lực lượng cảnh sát và khu vực tư nhân, đồng thời xây dựng chính sách quản lý dựa trên dữ liệu thực tế.

Tội phạm có tổ chức đang thay đổi luật chơi
Theo nghiên cứu, trong những năm gần đây, cách thức hoạt động của các nhóm đứng sau hoạt động buôn bán thuốc lá bất hợp pháp đã thay đổi đáng kể. Trước kia, việc sản xuất tập trung ở một vài nhà máy bất hợp pháp quy mô lớn. Nay xuất hiện ngày càng nhiều cơ sở sản xuất nhỏ hơn, phân tán khắp châu Âu. Các cơ sở này có thể nhanh chóng di dời từ nơi này sang nơi khác, khiến lực lượng chức năng khó phát hiện hơn nhiều.

Phương thức phân phối cũng thay đổi theo. Thay vì các lô hàng lớn vận chuyển bằng xe tải – vốn dễ bị phát hiện khi kiểm tra – thuốc lá giả ngày càng được gửi dưới dạng các lô nhỏ thông qua công ty chuyển phát, bưu điện hoặc vận tải hàng không. Việc sản xuất, lưu kho và tiêu thụ cũng không còn diễn ra tại cùng một địa điểm. Các mắt xích của chuỗi cung ứng được chia nhỏ giữa nhiều quốc gia và khu vực, khiến công tác triệt phá trở nên khó khăn hơn đáng kể.

Từ thuốc lá lậu, phụ nữ kiếm lợi nhuận lớn; cảnh sát thu giữ hơn một triệu điếu

Các nhóm tội phạm có tổ chức ngày càng chuyển hoạt động trực tiếp đến những quốc gia mà họ muốn tiêu thụ thuốc lá, hoặc ít nhất là đến khu vực lân cận. Nhờ đó, chúng không cần vận chuyển hàng xuyên nửa châu Âu, rút ngắn tuyến cung ứng và giảm nguy cơ bị hải quan phát hiện. Theo các tác giả nghiên cứu, chính sự thay đổi này là một trong những nguyên nhân chủ yếu khiến hoạt động buôn bán bất hợp pháp trở nên linh hoạt hơn và khó bị triệt phá hơn.

Cách thức bán hàng cũng đã thay đổi. Bên cạnh các quầy hàng ven đường hay chợ truyền thống, một phần ngày càng lớn giao dịch đang chuyển sang môi trường trực tuyến. Người bán sử dụng các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin mã hóa để tiếp cận khách hàng ẩn danh hơn trước.

Pháp là điểm nóng lớn nhất
Tác động của chợ đen thuốc lá không phân bổ đồng đều tại châu Âu. Theo nghiên cứu, Pháp là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, khi thuốc lá bất hợp pháp chiếm tới 41,4% tổng mức tiêu thụ. Riêng thuốc lá giả tại đây lên tới gần 9,7 tỷ điếu.

Tại Bỉ, tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp đạt gần 25%; tại Hà Lan, con số này vượt 22%. Hiện đã có 6 quốc gia thành viên EU ghi nhận thị phần chợ đen vượt quá 20%. Ngoài EU, Vương quốc Anh vẫn là thị trường bất hợp pháp lớn thứ hai, với hơn 7 tỷ điếu thuốc lá bất hợp pháp mỗi năm theo ước tính của nghiên cứu.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng ghi nhận xu hướng xấu đi. Chẳng hạn, Hy Lạp đã giảm tỷ trọng thuốc lá bất hợp pháp 3,4 điểm phần trăm xuống còn 14,1%. Ukraine cũng ghi nhận mức giảm, khi quy mô chợ đen giảm khoảng 1 tỷ điếu bất chấp chiến sự vẫn tiếp diễn. Theo các tác giả, điểm chung của những quốc gia thành công hơn là sự kết hợp giữa chính sách thuế có thể dự đoán, quy định hợp lý và thực thi pháp luật nghiêm ngặt.

WHO lo ngại: Người dùng nicotine không giảm, vấn đề nằm ở đâu?

“Kinh nghiệm từ châu Âu cho thấy không có một biện pháp đơn lẻ nào có thể giải quyết vấn đề buôn bán bất hợp pháp. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều giải pháp khác nhau thì mới đạt hiệu quả,” ông Massimo Andolina, Chủ tịch khu vực châu Âu của Philip Morris International, nhận định.

“Ngược lại, những quốc gia áp thuế quá cao hoặc thậm chí cấm một số sản phẩm, như Pháp hay Hà Lan, lại chứng kiến thị trường chợ đen tiếp tục gia tăng. Ngân sách công thất thu, người tiêu dùng tiếp cận các sản phẩm không được kiểm soát, còn tội phạm có tổ chức thì hưởng lợi,” ông nói thêm.

Buôn bán bất hợp pháp đang lan sang các nhóm sản phẩm khác
Năm thứ hai liên tiếp, nghiên cứu cũng xem xét thị trường thuốc lá làm nóng. Trong phân khúc này, tỷ lệ sản phẩm bất hợp pháp vẫn thấp hơn đáng kể so với thuốc lá truyền thống, ở mức khoảng 1,2% tổng tiêu thụ. Các tác giả cũng chưa phát hiện sản phẩm thuốc lá làm nóng giả mạo. Tuy nhiên, sự hiện diện của hàng lậu cho thấy không một nhóm sản phẩm thuốc lá hay nicotine nào hoàn toàn miễn nhiễm với thị trường chợ đen.

Lần đầu tiên, nghiên cứu cũng mở rộng sang túi nicotine. Kết quả cho thấy tại những quốc gia cấm hoặc hạn chế mạnh loại sản phẩm này, người tiêu dùng thường tiếp cận chúng thông qua hàng giả hoặc các sản phẩm không đáp ứng yêu cầu pháp lý tại địa phương. Vấn đề này xuất hiện nhiều nhất ở Hà Lan, Đức và Bỉ.

“Các nhà hoạch định chính sách châu Âu cần áp dụng cách tiếp cận quản lý dựa trên bằng chứng khoa học đối với mọi nhóm sản phẩm nicotine, đồng thời bảo đảm mức độ điều tiết tương xứng với rủi ro thực tế. Quy định cần bảo vệ người tiêu dùng, hỗ trợ cơ quan thực thi pháp luật, đồng thời tránh những hệ quả ngoài mong muốn khiến nhu cầu bị đẩy sang thị trường chợ đen,” ông Christos Harpantidis nhấn mạnh.

Theo ông, kinh nghiệm từ túi nicotine và thuốc lá điện tử cho thấy buôn bán bất hợp pháp đang dần lan sang nhiều nhóm sản phẩm nicotine khác. “Điều đó càng khẳng định nhu cầu về một khuôn khổ quản lý không chỉ hiệu quả mà còn phải phản ánh đúng thực tế thị trường,” ông nói.

Nguồn iDnes