Sáng kiến đạn dược là một dự án quốc tế do Cộng hòa Séc dẫn dắt, nhằm nhanh chóng bảo đảm nguồn đạn pháo cho Ukraine và tổ chức việc bàn giao số đạn này cho các lực lượng vũ trang Ukraine. Trong cuộc chiến Nga–Ukraine, đạn pháo giữ vai trò then chốt. Đối với Cộng hòa Séc, sáng kiến này còn góp phần củng cố vai trò quốc tế của nước này và phát triển năng lực tác chiến cũng như năng lực tổ chức của nhà nước.

Sáng kiến này ra đời như một phản ứng trước thực tế cho thấy ngành công nghiệp quốc phòng phương Tây không có khả năng sản xuất đủ lượng đạn cần thiết trong thời gian ngắn. Trong khuôn khổ sáng kiến, Cộng hòa Séc đóng vai trò điều phối: tìm kiếm nguồn đạn sẵn có trên thị trường thế giới, kiểm tra chất lượng, đồng thời bảo đảm các hợp đồng và công tác hậu cần cho việc vận chuyển.

Tuy nhiên, bản thân việc mua sắm phần lớn không được chi trả từ ngân sách của Séc, bởi nguồn tài chính do các quốc gia đối tác cung cấp.

Theo phát biểu của các đại diện phía Séc, nhờ sáng kiến này, trong năm 2024 Ukraine đã nhận được khoảng 1,5 triệu viên đạn. Sang năm 2025, dự kiến thông qua sáng kiến sẽ có thêm khoảng một triệu viên đạn cỡ lớn nữa được chuyển tới Ukraine.

Cách thức hoạt động của sáng kiến đạn dược của Séc

Cách vận hành của sáng kiến khá trực tiếp. Phía Séc xác định loại đạn phù hợp, thường là từ các nguồn ngoài Liên minh châu Âu hoặc NATO, sau đó kiểm tra tình trạng kỹ thuật, mức độ tương thích với các loại vũ khí mà Ukraine đang sử dụng và đánh giá thời gian giao hàng.

Khi đề xuất đã sẵn sàng, các quốc gia tham gia như Đức, Hà Lan hoặc Canada sẽ giải ngân nguồn tài chính. Đạn dược sau đó được mua và vận chuyển tới Ukraine. Cộng hòa Séc điều hành dự án nhưng không phải gánh chịu chi phí tài chính.

Ai đề xuất sáng kiến đạn dược và quá trình hình thành

Ý tưởng về sáng kiến đạn dược của Séc xuất hiện vào đầu năm 2024, như một phản ứng trước tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng đạn pháo trên tiền tuyến Ukraine. Thủ tướng khi đó là Petr Fiala đã đưa ra đề xuất này tại hội nghị thượng đỉnh bất thường của EU vào đầu tháng 2 năm 2024, với mục tiêu mua đạn cỡ lớn cả từ bên ngoài EU, do nguồn dự trữ và năng lực sản xuất của châu Âu không theo kịp nhịp độ chiến tranh.

Không lâu sau đó, Tổng thống Petr Pavel tại Hội nghị An ninh Munich đã công khai cho biết rằng ở các “quốc gia thứ ba” đã xác định được tới hàng trăm nghìn viên đạn, chủ yếu là các cỡ 155 mm và 122 mm, có thể được cung cấp trong vòng vài tuần.

Ngay từ đầu, mô hình này được xây dựng với vai trò chủ yếu của Cộng hòa Séc là điều phối và trung gian: tìm kiếm đạn dược trên toàn cầu, kết nối các nhà cung cấp với các quốc gia tài trợ, hỗ trợ kiểm định và bảo đảm hậu cần cho việc giao hàng. Đồng thời, cũng từ ban đầu đã nhấn mạnh rằng đối với một số nhà cung cấp, không thể công bố chi tiết về nguồn gốc và tuyến vận chuyển, bởi một số quốc gia không muốn bị công khai gắn liền với các chuyến cung cấp, và việc tiết lộ thông tin có thể làm nguy hiểm đến quá trình giao hàng.

Diễn biến chỉ trích của Andrej Babiš

Những chỉ trích của Andrej Babiš đối với sáng kiến này đã trải qua nhiều giai đoạn và thay đổi theo tình hình chính trị. Trước cuộc bầu cử quốc hội năm 2025, ông tỏ ra rất cứng rắn với sáng kiến. Năm 2024, Babiš gọi sáng kiến là đáng ngờ và thiếu minh bạch, chỉ trích mức lợi nhuận cao và các “phi vụ làm ăn”, đồng thời kêu gọi chính phủ công bố giá mua và giá bán.

Đến mùa hè năm 2025, trong một cuộc phỏng vấn với Reuters, ông tuyên bố rằng nếu phong trào ANO nắm quyền, họ sẽ hủy bỏ sáng kiến; một lần nữa ông gán cho sáng kiến là thiếu minh bạch và bị đội giá, đồng thời lập luận rằng “tiền cần phải dành cho người dân của chúng ta”. Cùng lúc đó, ông cũng gợi ý phương án chuyển dự án này cho NATO tiếp quản.

Sau cuộc bầu cử quốc hội năm 2025, trong đó ANO giành chiến thắng, Babiš bắt đầu thay đổi: ông nhấn mạnh rằng không nhất thiết phải dừng hẳn, mà cần “rà soát”, tăng cường kiểm soát và minh bạch hơn, đồng thời ý tưởng “chuyển sang cho NATO” lại được nhắc đến.

Trước những đề xuất này, Bộ Quốc phòng đã đưa ra phản biện, cho rằng NATO với tư cách là một liên minh không trực tiếp mua sắm vật tư cho Ukraine, mà viện trợ quân sự do từng quốc gia thành viên thực hiện; vì vậy việc chuyển sáng kiến sang cho NATO bị coi là không thực tế hoặc có nhiều vấn đề.

Sau khi Babiš đảm nhận cương vị thủ tướng vào thời điểm chuyển giao năm 2025/2026, theo các phát biểu được trích dẫn, lại xuất hiện một bước ngoặt khác: Babiš tuyên bố rằng sáng kiến sẽ không bị hủy bỏ và Cộng hòa Séc vẫn giữ vai trò điều phối, nhưng đồng thời nhiều lần nhấn mạnh rằng sẽ không có “bất kỳ đồng tiền nào của công dân Séc” được đưa vào sáng kiến. Các đối tác liên minh của ANO là đảng Motoristé và SPD cũng kiên quyết yêu cầu sáng kiến không được tài trợ từ các nguồn công của Séc.

Ai chi trả cho sáng kiến và chi phí của nó đối với Cộng hòa Séc

Nguồn tài chính chính cho việc mua sắm đạn dược do các quốc gia đối tác bảo đảm, trong khi Cộng hòa Séc chủ yếu đóng vai trò điều phối và trung gian. Là những ví dụ cụ thể về các bên chi trả, thường xuyên được nhắc tới có Na Uy, Hà Lan, Canada và Đan Mạch. Chi phí mà nhà nước Séc phải gánh phát sinh từ các khoản chi gián tiếp, vốn thường xuất hiện trong những dự án tương tự, bao gồm:

• chi phí nhân sự và hành chính (cán bộ, công tác điều phối, nền tảng pháp lý và bảo đảm chế độ an ninh);
• chi phí hậu cần và tổ chức (một phần công việc liên quan đến vận chuyển, kiểm tra, quản lý hợp đồng);
• chi phí an ninh (bảo vệ thông tin, thẩm tra, chế độ bảo mật, và có thể cả việc phòng vệ trước các mối đe dọa lai ghép).

Tuy nhiên, các con số cụ thể chỉ có thể được ước tính. Bộ Quốc phòng từ chối công bố chi tiết với lý do việc này có thể làm nguy hiểm đến các hoạt động cung cấp và các đối tác. Theo Bộ Quốc phòng, trong thực tế buôn bán vật tư quân sự, không thể thực hiện đầy đủ tính minh bạch tuyệt đối.

Mặt khác, dù đạn dược do các quốc gia khác chi trả, việc một phần công việc và hợp đồng được thực hiện thông qua môi trường Séc vẫn có thể giúp sáng kiến này tạo ra việc làm và doanh thu cho các doanh nghiệp của Cộng hòa Séc.

(Theo Novinky)