Những diễn biến xoay quanh kratom tại Séc trong hai tuần qua đã có sự thay đổi nhanh chóng. Về bản chất, đây có thể được xem là sự xung đột giữa hai quan điểm về cách quản lý và sử dụng chất này. Những người ủng hộ việc tiếp tục cho phép bán kratom dưới sự quản lý hiện hành, đứng đầu là Điều phối viên phòng chống ma túy sắp mãn nhiệm Pavel Bém (ODS), cho rằng mô hình hiện tại đang hoạt động hiệu quả và các vấn đề phát sinh chủ yếu là do sự thiếu hành động của lực lượng cảnh sát. Ngược lại, những người ủng hộ việc cấm kratom, ít nhất là tạm thời, mà gương mặt đại diện là Giám đốc Trung tâm Quốc gia Phòng chống Ma túy Jakub Frydrych, cho rằng tác động của kratom vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Họ xem mô hình hiện nay như một cuộc thử nghiệm chưa từng có tiền lệ trên thế giới.

Kratom được quản lý tại Séc từ tháng 11 năm ngoái như một chất “điều biến tâm thần” (psychomodulační látka). Hiện nay, chỉ những người từ 18 tuổi trở lên mới được phép mua kratom một cách hợp pháp tại các cửa hàng chuyên dụng có giấy phép hoạt động.

“Không ai nói rằng kratom không có rủi ro. Chính vì vậy chúng tôi mới quản lý nó một cách nghiêm ngặt. Kratom hiện được quản lý chặt chẽ hơn cả rượu và thuốc lá, gần như ở mức cấm hoàn toàn,” ông Jindřich Vobořil (ODS), cựu Điều phối viên phòng chống ma túy, người tham gia xây dựng luật về các chất điều biến tâm thần, cho biết với CNN Prima NEWS.

Những người ủng hộ mô hình hiện nay không cho rằng vấn đề nằm ở quy định quản lý, mà ở chỗ quy định này được ban hành quá muộn.

“Lẽ ra việc quản lý phải được áp dụng sớm hơn hai năm, nhưng đáng tiếc là đã không xảy ra. Hiện nay, các số liệu cho thấy từ hàng trăm tấn kratom nhập khẩu, đến tháng 3 con số đã giảm xuống bằng không. Hơn một trăm cửa hàng được cấp phép đang thực hiện đúng chức năng của mình, chịu sự kiểm tra và tuân thủ pháp luật,” ông Pavel Bém phát biểu trong chương trình K věci của CNN Prima NEWS.

Theo ông Bém, những trường hợp đáng lo ngại khi trẻ em vẫn tiếp cận được chất này là do thị trường chợ đen.

“Một lượng khổng lồ chất này được bán trên thị trường chợ đen, nơi những kẻ buôn bán vô trách nhiệm bán cho bất kỳ ai. Đây là vấn đề thuộc trách nhiệm của các cơ quan thực thi pháp luật. Vì vậy, đây không phải là thất bại của chính sách ma túy hợp lý hay của việc quản lý kratom, mà là thất bại của cảnh sát,” ông Bém nói thêm.

Tuy nhiên, Giám đốc Trung tâm Quốc gia Phòng chống Ma túy Jakub Frydrych cho rằng vấn đề thị trường chợ đen chính là hệ quả của khung pháp lý hiện tại. Theo ông, cảnh sát hiện không có đủ công cụ pháp lý cũng như nguồn nhân lực để chống lại hoạt động buôn bán kratom bất hợp pháp một cách hiệu quả.

“Đối với các chất gây nghiện thông thường mà chúng tôi chủ yếu xử lý, việc sở hữu hay sử dụng chúng dưới bất kỳ số lượng nào đều bị cấm. Nhưng đối với các chất điều biến tâm thần thì không như vậy. Một cá nhân có thể sở hữu số lượng không giới hạn cho nhu cầu cá nhân,” ông Frydrych lưu ý với CNN Prima NEWS.

Hiện nay, công cụ duy nhất để chống lại thị trường chợ đen của kratom là Điều 251a Bộ luật Hình sự về hành vi xử lý trái phép các chất điều biến tâm thần.

“Tuy nhiên trong điều luật có ghi là ‘số lượng lớn’, mà theo án lệ hiện hành điều này được hiểu là gấp mười lần liều dùng thông thường mỗi ngày, tức khoảng 2.750 gram. Như vậy, dưới gần 3 kg thì chỉ bị coi là vi phạm hành chính, thuộc thẩm quyền của Cơ quan Thanh tra Nông nghiệp và Thực phẩm Nhà nước (SZPI). Trong khi đó, cơ quan này lại không có công cụ để phát hiện các hoạt động phân phối,” ông Frydrych cho biết.

Các đề xuất sửa đổi pháp luật nhằm tăng cường quyền hạn của nhà nước trong lĩnh vực này sẽ là một phần của báo cáo cuối cùng do nhóm công tác liên bộ về các chất hướng thần, được thành lập vào tháng 4, trình lên trước cuối tháng 6.

“Không chỉ chúng tôi mà còn có SZPI, các Trạm Vệ sinh Dịch tễ khu vực, Cơ quan Thanh tra Thương mại Séc và Cơ quan Hải quan. Tất cả sẽ cùng xác định những khoảng trống pháp lý đang cản trở việc triệt phá thị trường chợ đen hiệu quả hơn,” ông Frydrych nói.

Một cuộc thử nghiệm trên xã hội?

Theo ông Frydrych, chính luật về các chất điều biến tâm thần cũng tiềm ẩn những rủi ro. “Tôi phải nhìn nhận nó như hiện trạng pháp lý hiện có. Chúng ta có một môi trường pháp lý nhất định và các cơ quan thực thi pháp luật phải làm việc theo đó. Tuy nhiên, tôi cũng có trách nhiệm chỉ ra những hạn chế hiện nay của khung pháp lý và những rủi ro mà chúng tôi nhìn thấy,” ông nói. Ông xem đạo luật này như một cuộc thử nghiệm.

“Tất nhiên, nó có thể gợi mở một con đường thứ ba giữa mô hình cấm hoàn toàn và mô hình gần như không quản lý. Nhưng đây là điều hoàn toàn độc nhất và bạn sẽ không tìm thấy điều tương tự ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới,” Giám đốc Trung tâm Quốc gia Phòng chống Ma túy nhận định.

Theo ông, việc đưa kratom vào danh sách các chất điều biến tâm thần đã được thực hiện mà chưa có sự đánh giá đầy đủ về các rủi ro của nó. “Mọi người đều tiếp cận vấn đề này theo nguyên tắc thận trọng phòng ngừa. Phần lớn các quốc gia châu Âu đã xếp kratom vào danh mục chất cấm và không ai khác dám cho phép lưu hành nó để sử dụng cho con người,” ông nói.

Ông Frydrych đề xuất đưa kratom vào danh sách các chất hướng thần (psychoaktivní látky), tức danh sách kiểm soát tạm thời dành cho những chất mới và chưa được nghiên cứu đầy đủ. Các chất trong danh sách này không được phép sản xuất hoặc buôn bán hợp pháp, nhưng việc sở hữu một lượng nhỏ để sử dụng cá nhân sẽ không bị coi là tội phạm.

“Bằng cách đó, chúng ta sẽ bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Hãy tiến hành đánh giá mức độ rủi ro và xây dựng quy định quản lý phù hợp. Sau đó, các nhà chính trị và cơ quan lập pháp có thể đưa ra quyết định một cách có trách nhiệm về mô hình quản lý mà chúng ta mong muốn,” ông Frydrych nói. Ông cũng cho rằng trong trường hợp này, cảnh sát sẽ có thêm quyền hạn để xử lý thị trường chợ đen.

Mức độ nguy hiểm của kratom

Những người ủng hộ chính sách hiện hành lập luận rằng kratom ít nguy hiểm hơn so với rượu và thuốc lá vốn được bán hợp pháp rộng rãi.

“Mỗi năm tại Cộng hòa Séc có khoảng 18.000 người tử vong do sử dụng thuốc lá. Khoảng 7.000 người tử vong do ngộ độc hoặc sử dụng rượu kéo dài. Trong khi đó, số ca tử vong do các loại ma túy mạnh chỉ ở mức vài chục đến vài trăm trường hợp. Mặc dù kratom là một chất có rủi ro và không được phép đến tay trẻ em hay thanh thiếu niên, nhưng đây là chất có mức độ nguy hiểm thấp. Chúng ta nên nhận thức điều đó, bất chấp những thông tin mang tính báo động từ các cơ quan thực thi pháp luật,” ông Bém nói.

Trong chiến dịch truyền thông của mình, cảnh sát cho biết có 17 người tử vong liên quan đến kratom trong năm ngoái. Tuy nhiên, theo ông Frydrych, con số cuối cùng đã tăng lên 19 trường hợp.

“Chúng tôi đã đối chiếu dữ liệu của mình với dữ liệu từ Viện Thông tin và Thống kê Y tế (ÚZIS) và phát hiện thêm hai trường hợp nữa. Đây không phải là cảm nhận chủ quan hay nỗ lực hù dọa công chúng,” ông Frydrych nói.

Trong bốn trường hợp, kratom là chất duy nhất được phát hiện. Những trường hợp còn lại liên quan đến việc sử dụng kết hợp với các chất khác như thuốc hướng thần, rượu hoặc các chất gây nghiện khác.

Tuy nhiên, ông Frydrych cho rằng việc phần lớn các ca tử vong xảy ra khi kết hợp kratom với các chất khác không phải là lập luận thuyết phục.

“Nếu trong một nhóm người sử dụng có thói quen dùng đồng thời nhiều chất khác nhau thì bản thân điều đó đã là một yếu tố nguy cơ, bất kể kratom nguy hiểm nhiều hay ít. Nếu người dùng thường xuyên sử dụng kratom liều cao kết hợp với các chất khác thì việc các ca tử vong chủ yếu xảy ra trong hoàn cảnh này không nói lên điều gì về mức độ an toàn của kratom,” ông cho biết.

Lo ngại về việc cấm hoàn toàn

Cả ông Bém và ông Vobořil đều cảnh báo về mọi hình thức cấm hoàn toàn đối với kratom. “Điều đó sẽ dẫn tới đâu? Kể từ lệnh cấm rượu đầu tiên tại Hoa Kỳ, chúng ta đã có hơn 100 năm bằng chứng khoa học về những hậu quả tiêu cực của chính sách cấm đoán. Phần lớn các quốc gia châu Âu hiện nay đang đi theo hướng hợp lý hóa các chiến lược về ma túy. Cấm đoán không dẫn đến đâu cả,” ông Bém nói.

“Cuộc thử nghiệm xã hội tàn khốc chính là chính sách cấm đoán, bởi nó chưa bao giờ thành công. Chúng tôi đã áp dụng mô hình quản lý rượu mạnh hiệu quả của Bắc Mỹ và Scandinavia, mô hình mà Canada cũng đã áp dụng đối với cần sa. Khi mô hình đó chứng minh được hiệu quả với cần sa, chúng tôi đang mở rộng nó sang các chất khác có mức độ rủi ro tương tự,” ông Vobořil cho biết.

Những thay đổi sắp tới

Tại cuộc họp báo vào thứ Hai tuần trước, chính phủ thông báo rằng Bộ trưởng Y tế Adam Vojtěch (ANO) sẽ sớm trình dự thảo sửa đổi luật, theo đó độ tuổi tối thiểu để mua kratom sẽ được nâng lên 21 tuổi.

Theo Bộ trưởng Tài chính Alena Schillerová (ANO), kratom cũng sẽ bị áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt và mức thuế giá trị gia tăng (DPH) sẽ được tăng lên.

Hiện vẫn chưa rõ liệu các biện pháp này có phải là dấu chấm hết cho cuộc tranh luận về kratom hay sẽ còn xuất hiện thêm những quy định mới. Điều này càng khó đoán hơn khi Thủ tướng Andrej Babiš (ANO) tuần trước đã tuyên bố rằng “kratom là thứ kinh khủng” và cho rằng việc thông qua quy định quản lý trước đó là một sai lầm.

Tương lai của kratom có lẽ sẽ trở nên rõ ràng hơn từ cuối tháng 7, khi các đề xuất sửa đổi pháp luật nói trên được trình lên chính phủ để xem xét.

(Theo CNN Prima NEWS)