Ảnh hưởng quyền lực của Mỹ với các liên minh 'cường quốc tầm trung'

Nhiều "cường quốc tầm trung" đang tìm cách xây dựng những mạng lưới hợp tác mới để giải quyết loạt vấn đề quốc tế, nhưng khó thoát khỏi tầm ảnh hưởng của Mỹ.

Khi đến New York dự Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 81, cả Thủ tướng Canada Mark Carney và Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez, hai trong số những người chỉ trích Tổng thống Donald Trump dữ dội nhất, đều tuyên bố họ không có kế hoạch gặp lãnh đạo Mỹ.

Họ nằm trong nhóm lãnh đạo các "cường quốc tầm trung" đang cố gắng thiết lập những mạng lưới liên minh mới không lấy Mỹ làm trung tâm để định hình chương trình nghị sự toàn cầu, nhằm giải quyết các vấn đề quốc tế lớn như Ukraine, Iran và trí tuệ nhân tạo (AI).

Nhưng thực tế cho thấy trong bất cứ vấn đề lớn nào, những liên minh mới nổi này đều ít nhiều chịu ảnh hưởng của Mỹ và không thể thay thế vai trò của Washington, theo Daniella Cheslow, bình luận viên chính trị của Politico.

Ukraine

Về xung đột Ukraine, châu Âu đang cố gắng lấp khoảng trống quân sự và ngoại giao mà Mỹ để lại. Phần Lan đã ký thỏa thuận về máy bay không người lái với Ukraine, trong khi Pháp công bố hợp đồng cung cấp radar cùng tên lửa đánh chặn cho Kiev.

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu đáng mừng này, châu Âu lại đối mặt những động thái từ Mỹ khiến họ lo ngại.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuần trước thông báo Nhà Trắng đã mời Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự hội nghị G20 sắp tới tại Miami và khuyến khích ông tham gia. Lời mời này của Mỹ đã đẩy các đồng minh châu Âu vào mâu thuẫn.

Nhà ngoại giao hàng đầu của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas gọi lời mời này là điều "khó chấp nhận". Trong khi đó, Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul lại tỏ ra hoan nghênh ý tưởng này, cho rằng đây có thể là con đường tiềm năng dẫn tới hòa bình.

"Đó là lời mời mà bất cứ Tổng thống Mỹ nào cũng có thể đưa ra và là phép thử để xem ông Putin có sẵn sàng đàm phán một cách chân thành hay không", ông Wadephul nói. "Những cơ hội như vậy cần được nắm bắt".

Khi được hỏi về lời mời trên, Ngoại trưởng Romania Oana Toiu không đề cập trực tiếp, mà tìm cách chuyển hướng sang một "tin tốt" là các lệnh trừng phạt đối với Nga mới được Mỹ thông qua.

"Điều chúng ta cần làm là phối hợp với nhau trong các biện pháp trừng phạt cũng như nỗ lực ngoại giao", bà nói.

Ông Rubio đã có cuộc gặp kín với người đồng cấp Nga Sergey Lavrov vào ngày 23/9. Theo đài CNN, đặc phái viên Nga Kirill Dmitriev cũng đã gặp các đặc phái viên của Nhà Trắng là Jared Kushner và Steve Witkoff tại New York.

Tại một sự kiện bên lề Đại hội đồng, Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski đã kêu gọi duy trì cái gọi là "cuộc hôn nhân đầy sóng gió giữa Mỹ và châu Âu".

"Ngay cả khi tình cảm không còn, chúng tôi vẫn coi đó là một cuộc hôn nhân. Bạn có thể qua lại với người khác, nhưng với chúng tôi, hai bên vẫn là vợ chồng và nên giữ mối quan hệ đó như vậy", ông nói.

Trung Đông

Có những dấu hiệu cho thấy các cường quốc tầm trung ở vùng Vịnh cũng đang đa dạng hóa mối quan hệ và hình thành những liên minh mới để giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ.

Arab Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan gần đây đã cùng nhau ký một hiệp ước quốc phòng mới. Ba nước cũng đã gặp nhau tại Riyadh trong thời gian diễn ra Đại hội đồng để thảo luận về việc mở rộng liên minh, bao gồm việc thành lập một ban thư ký chung và các nhóm công tác.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết Pháp sẽ cử binh sĩ và thiết bị đến giúp bảo vệ các cơ sở năng lượng của Arab Saudi, sau khi Anh thông báo sẽ hỗ trợ tiếp liệu cho các chiến đấu cơ của Riyadh trong cuộc chiến với Houthi.

Bất chấp những nỗ lực đó, phần lớn các quốc gia vùng Vịnh từng chịu thiệt hại do xung đột ở Iran vẫn tập trung vào ông Trump và các đặc phái viên của ông.

Ông Trump đã họp với Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) ngày 22/9. Trước cuộc họp, ông trấn an rằng "chúng ta vẫn đoàn kết, tất cả đều cùng nhau và rất thống nhất". Tuy nhiên, một người nắm rõ cuộc thảo luận cho biết Tổng thống Mỹ không đưa ra cam kết nào, thêm rằng cuộc họp chỉ kéo dài khoảng 15 phút.

Dù vậy, người này lưu ý rằng không giống như các vấn đề gây chia rẽ khác, "mọi người đều biết Mỹ cần phải tham gia và sẽ tham gia".

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã cho thấy minh chứng rõ ràng nhất về việc một lãnh đạo Trung Đông vẫn đặt cược lớn vào Mỹ. Phát biểu tại Đại hội đồng, ông nói Israel "không có đối tác nào vĩ đại hơn Tổng thống Trump".

AI

Phần Lan và Na Uy tới New York với lời kêu gọi tăng cường giám sát AI trên toàn cầu, được gần 20 quốc gia ủng hộ, trong đó có Australia, Canada, Estonia và UAE, nhưng không có Mỹ và Trung Quốc.

Pháp cũng tổ chức một phiên họp Hội đồng Bảo an về AI, nơi các lãnh đạo ngành kêu gọi hợp tác toàn cầu. Dario Amodei, giám đốc điều hành Anthropic, phát biểu trước hội đồng rằng ông ủng hộ "các tiêu chuẩn chung toàn cầu" để thử nghiệm các mô hình AI, đồng thời cảnh báo rằng "nếu quản lý kém, tôi tin rằng AI có thể là mối đe dọa đối với toàn nhân loại".

Tuy nhiên, những nỗ lực đó không mang lại nhiều ý nghĩa khi ông Trump bác bỏ các sáng kiến quốc tế về AI, mô tả đó là "mưu đồ" để chống lại công nghệ này. Tổng thống Trump từng nhiều lần bác bỏ lo ngại rằng AI có thể đe dọa nhân loại, đồng thời khẳng định "ai làm chủ được AI, người đó sẽ chiến thắng".

"Những người đang tạo ra 90% AI không muốn tham gia", James Lewis, cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, nói, đề cập đến ảnh hưởng của Washington trong vấn đề này.

Allison Minor, cựu quan chức Mỹ đã tham gia các sự kiện cùng các lãnh đạo vùng Vịnh và châu Âu tại Đại hội đồng LHQ, cho hay nỗ lực kiến tạo một thế giới không do Mỹ định hình nhìn chung "vẫn đang trong quá trình hình thành". Tuy nhiên, bà thêm rằng các nước vẫn có xu hướng trông chờ Mỹ đứng ra tập hợp và định hướng.

"Thực tế là Mỹ vẫn là trung tâm của mọi sự chú ý và là nhân tố không thể thiếu để định hình các quyết sách", bà nói.

(Theo VnExpress)