Sống trong điều kiện hoàn toàn không phù hợp, nhưng lại phải trả nhiều lần hơn so với một căn hộ hiện đại. Theo cơ quan chức năng, đây là trường hợp của hàng chục người ở Chrast thuộc Chrudimsko. Chủ của một nhà máy cũ đã bố trí cho họ ở trong các tòa nhà vốn không hề được thiết kế để ở. Người này cũng làm điều tương tự ở các thành phố khác. Các cơ quan nhà nước gọi đây là một ví dụ điển hình của “kinh doanh trên sự nghèo khó”, nhưng hiện vẫn chưa biết xử lý ra sao.

Lãnh đạo Chrast, ông Vojtěch Krňanský cho biết: “Người chủ chưa bao giờ nộp đơn xin giấy phép xây dựng hay đề xuất thay đổi quy hoạch, và ở đó có những người đang thực sự sinh sống, xin lỗi vì phải nói thẳng, nhưng… giống như động vật”.

Nhà máy dệt cũ ở Chrast, gần Chrudim, sau khi chế độ cộng sản sụp đổ đã chịu số phận tương tự nhiều nhà máy khác ở các thành phố nhỏ. Sản xuất ngưng lại, tòa nhà bỏ trống. Một công ty đã sử dụng nơi này để chiết xuất hóa chất, nhưng sau đó phá sản và chủ sở hữu bị kết án vì gian lận trợ cấp. Vài năm trước, công ty J&T Investments, do Jan Vaculka đứng đầu, đã mua lại và bắt đầu bố trí chỗ ở cho người dân tại đây.

Một người từng thuê tại tòa nhà J&V Investments ở Chrast kể lại: “Tôi vừa đi mua sắm cùng các con từ trường mẫu giáo về, đang sắp xếp đồ vào túi thì ông Vaculka đến và nói ‘phạt 500’. Tôi nhìn ông ấy kiểu ‘phạt vì cái gì cơ?’ Ông ấy bảo 'Cái sân này, tôi đã nói từ nửa giờ trước là chỉ được sử dụng trong vòng 5 phút'”. Người này giấu tên vì lo sợ chủ nhà, và cho biết cô không có hợp đồng thuê nhà.

Cô sống ở đó cùng gia đình vài tháng. Theo cô, một số người thuê phải làm việc trực tiếp cho chủ nhà để trừ tiền thuê, ví dụ như xây dựng hoặc dọn dẹp quanh tòa nhà.

Chính quyền địa phương: Tòa nhà không phù hợp để ở

Các cơ quan chức năng, bao gồm cả văn phòng xây dựng và chính quyền thành phố, bắt đầu quan tâm đến tình hình tại nhà máy cũ từ mùa xuân năm ngoái.

“Những người này đang sống trong các không gian từng có hóa chất, axit bị đổ… Ngay từ cái nhìn đầu tiên khi đến khu vực, bạn phải nhận ra rằng các tòa nhà này không phù hợp để ở. Không có hệ thống thoát nước, không có lối thoát hỏa hoạn, không có khu vực sơ tán,” thị trưởng Krňanský cho biết.

Theo thị trưởng, các không gian này không thể dùng để ở, và giải pháp duy nhất là đưa người thuê ra nơi khác.

“Theo thông tin của chúng tôi, người chủ đang bố trí người sinh sống ở đó mà không có hợp đồng thuê, trái phép, trong những điều kiện thực sự bất lợi. Chúng tôi đang nói về các ‘căn hộ’ khoảng 30 mét vuông, với giá thuê từ 14 đến 17 nghìn korun mỗi tháng,” - ông Krňanský giải thích.

Các vấn đề liên quan đến hai tòa nhà. Ở một trong số đó, cơ quan chức năng đã cấm sử dụng, còn tòa nhà thứ hai thì yêu cầu phải dọn hết người ra. Khi các phóng viên của đài truyền hình Séc ČT đến thăm nhà máy lần đầu vào tháng 6 năm ngoái, vẫn còn những biển báo vừa được nhân viên phòng xây dựng địa phương dựng lên trước đó, thông báo rằng các không gian cần dọn sạch trong thời gian sớm nhất. Tuy nhiên, không ai trong số cư dân thực sự muốn rời nơi ở mà họ đã kiếm được rất khó khăn.

“Chúng tôi không có cơ hội vì chúng tôi là người Roma. Và ông Vaculka lại giỏi khoản này, chỉ một cú điện thoại là bạn có chỗ ở,” cư dân cũ của nhà máy, Jan Bílý, cho biết vào mùa hè.

Chủ nhà: Hệ thống cấp phép xây dựng quá chậm

Các phóng viên của ČT đã yêu cầu ông Vaculka giải thích. “Điều làm tôi bận tâm là hệ thống cấp phép xây dựng quá chậm, thật tiếc là vậy. Tuy nhiên, hiện tại tôi không muốn bình luận về vấn đề này,” ông nói vào mùa hè năm ngoái qua điện thoại.

Cuối cùng, ông trả lời bằng văn bản thông qua luật sư của mình. Ông bác bỏ mọi hành vi bất hợp pháp đối với người thuê, cũng như việc người thuê phải làm việc để trừ tiền thuê. Ông khẳng định rằng ông đang cung cấp chỗ ở cho những người không thể tìm được nơi khác, và với những ai phải bị đuổi ra, ông đang tìm kiếm các không gian thay thế.

“Tuy nhiên, khách hàng của tôi không thể cưỡng chế họ rời đi trái với ý muốn, vì điều đó có thể cấu thành tội phạm,” luật sư của J&V Investments, David Hanzl, nhắn gửi.

“Tôi được ở trong chỗ ấm và các con có nơi để ngủ”

Đã sang năm mới nhưng hầu như không có gì thay đổi. Có chăng chỉ là những biển cấm vào đã biến mất. Nửa năm trước, trên cửa sổ và bậu cửa vẫn còn treo các biển cảnh báo của cơ quan xây dựng về việc không được vào tòa nhà. Thế nhưng hiện nay vẫn có người sinh sống, các không gian này vẫn được dùng như những căn hộ.

“Vài tháng trước, người dân ở đây đã được cảnh báo rằng họ thực sự đang sống trong điều kiện không phù hợp. Một số người đã rời đi, và chúng tôi đã giúp họ tìm nhà mới. Tuy nhiên, điều duy nhất xảy ra là ông chủ lại đưa những người khác đến đây,” thị trưởng cho biết.

Người dân thậm chí còn sống trên gác mái. Chỉ có thể thấy các đường dây điện lắp đặt tạm bợ, và các cải tạo xây dựng được thực hiện mà không có giấy nghiệm thu.

“Ông chỉ đang nói xấu ông Vaculka thôi, nhưng Vaculka đã làm điều gì đó cho chúng tôi. Thế còn những người khác đã làm gì cho chúng tôi?” một nữ cư dân trong nhà máy phản ứng trước lời thị trưởng.

“Tôi trả tiền vì chúng tôi được ở trong chỗ ấm, không phải ngoài trời. Trẻ con có chỗ ngủ, chúng tôi có mọi thứ cần thiết. Không đáng để tranh cãi,” người thuê nhà đáp lại khi thị trưởng nhắc rằng người phụ nữ này đang trả quá nhiều tiền cho việc ở trong những không gian như vậy.

“Chúng tôi không thể mỗi ngày kiểm tra xem có người mới đến hay không,” Vaculka nói

Ông Vaculka một lần nữa thông qua luật sư khẳng định rằng nếu không tìm được chỗ ở thay thế, ông sẽ không đuổi ai ra ngoài trái ý muốn. Ông cũng cho biết bản thân không trực tiếp nhận người thuê mới.

“Có thể một số người trao chìa khóa trực tiếp cho nhau. Chúng tôi thực sự không có khả năng kiểm tra mỗi ngày xem có ai mới đến không,” ông nhắn gửi.

Thùng rác tại đây không được thành phố thu gom vì cư dân không trả tiền dịch vụ. Chủ nhà thỉnh thoảng sẽ thu dọn khi tình hình trở nên không chịu nổi. Số lượng người sinh sống ở đây không rõ ràng, nhưng có lẽ là hàng chục người trở lên.

“Người dân sống trong tầng hầm, trong môi trường nấm mốc, trong mọi điều kiện tồi tệ. Đã xuất hiện một số bệnh rõ rệt, như ghẻ, vàng da và tương tự,” một cư dân khác của nhà máy mô tả.

Tình hình tương tự ở các thành phố khác

J&V Investments tự quảng bá trên website là một công ty tạo ra chỗ ở và cơ hội kinh doanh bất động sản giá rẻ. Họ sở hữu nhiều bất động sản, ví dụ ở làng Luže gần đó.

“Ở đây họ chỉ có một bất động sản, nên chúng tôi đã có kinh nghiệm. Chúng tôi biết rằng trong không gian nhỏ họ nhét được nhiều người, và đây là một ví dụ rõ ràng về ‘kinh doanh trên sự nghèo khó’,” thị trưởng Luže, Ladislav Peterka, nhận xét.

Tại Aš, công ty gần đây cũng đã mua tòa nhà nhà máy cũ, nhà máy dệt trên phố Okružní. Vài tháng sau, chính quyền thành phố đã nhận thấy số lượng trẻ em mới tại một trường học gần đó tăng lên đáng kể.

“Chúng tôi kinh hãi khi phát hiện rằng 30 căn hộ đã được xây dựng ở đây, và tất cả đều đầy kín người,” phó thị trưởng Aš, Pavel Matala, bổ sung.

Ông Vaculka cố gắng hợp pháp hóa công trình nhưng là sau khi đã xây dựng. Ông Matala nhận xét: “Nếu nói rằng cơ quan xây dựng sẽ nhắm mắt làm ngơ và hợp pháp hóa một công trình mà thực tế theo quy hoạch cũng không thể hợp pháp hóa được, thì trong việc này, có lẽ ông chủ và nhà đầu tư đã tính toán sai một chút”.

Theo Vaculka, mục tiêu của ông là công trình được nghiệm thu đầy đủ. “Ngay từ đầu chúng tôi đã hợp tác với kiến trúc sư thiết kế. Quy hoạch cho phép sử dụng tối đa 49% diện tích cho mục đích ở. Thật tiếc là chính quyền thành phố lại tỏ thái độ khá không hợp tác hoặc không muốn hỗ trợ,” ông Vaculka cho biết.

Sự xuất hiện của những cư dân mới cũng gây khó chịu cho hàng xóm. “Khi trời nóng về đêm, bạn gần như không thể ra ngoài. Có khoảng 30–40 người tụ tập ngoài trời, gây ồn ào, và dù thành phố cố gắng can thiệp, họ không đủ quyền lực để xử lý. Ông ấy thì bình thản, còn cười. Và ông ấy nói với chúng tôi: ‘Ít nhất thì ở đây các bạn cũng có chút sôi động,’” chủ gara ô tô Václav Podlešák mô tả.

“Tôi giúp đỡ nơi mà nhà nước thất bại,” Vaculka khẳng định

Các phóng viên của ČT muốn hỏi trực tiếp Vaculka về cách ông kinh doanh và đã cố tìm gặp ông lần nữa. Trụ sở công ty nằm trong một tòa nhà gần trung tâm Pardubice. Có người thuê sinh sống ở đó, nhưng họ không rõ Vaculka có văn phòng nào tại đây hay không, chỉ xác nhận rằng ông thỉnh thoảng xuất hiện. Ông cũng không có mặt tại địa chỉ mà theo website công ty là để nhận thư từ.

Trong văn bản trả lời, Vaculka vẫn nhấn mạnh rằng ông giúp đỡ nơi nhà nước không làm được, và việc ông vi phạm các quy định là do cơ quan hành chính quá cứng nhắc: “Trước cuộc khủng hoảng nhà ở ngày càng nghiêm trọng, chúng tôi ngạc nhiên khi các chính quyền địa phương không sẵn sàng giúp đỡ nhiều gia đình giải quyết nhu cầu nhà ở. Chúng tôi có cảm giác họ thường xuyên gây khó khăn thay vì tạo ra điều gì đó có lợi cho người dân.”

Ông Martin Šimáček, Giám đốc Cơ quan Hòa nhập Xã hội, nhận xét rằng Vaculka rất rõ ràng về đối tượng ông giúp và điều kiện sống của họ: “Đây là hình thức kinh doanh điển hình, hiện nay gọi là ‘kinh doanh trên sự nghèo khó’. Có nghĩa là tận dụng hoàn cảnh dễ tổn thương của những người không có lựa chọn nhà ở khác,” ông giải thích.

Vaculka không phải là người duy nhất tận dụng bất động sản theo cách này. Ở Aš, còn có một số chủ sở hữu khác làm tương tự. Theo phó thị trưởng, điều này gây ra căng thẳng trong cộng đồng.

Kinh doanh trên sự nghèo khó có giải pháp không?

Theo các nhân viên xã hội làm việc trực tiếp tại hiện trường, nhà nước cần mạnh tay hơn và phải cung cấp các phương án thay thế.

“Trước hết, nhà nước nên xử lý những chủ nhà này. Nếu họ không có căn hộ được tu sửa, mà lại để người ta sống ở đó và mọi thứ vẫn diễn ra như bình thường, thì đó là sai,” Stanislava Danielová, nhân viên xã hội của tổ chức KOTEC Aš, nhận định.

“Có lẽ cần có một số quy định về thị trường nhà ở, thiết lập giá cả. Xây dựng nhà ở xã hội chắc cũng sẽ giúp ích,” Vendula Padevět, cũng từ cùng tổ chức, đưa ra ý kiến.

Theo Giám đốc chi nhánh Karlovy Vary của tổ chức Člověk v tísni, Jan Němeček, đây là một vấn đề phức tạp: “Trình độ giáo dục thấp, thu nhập không đủ, thất nghiệp, các hiện tượng xã hội tiêu cực ở một số khu vực. Vấn đề nhà ở cần được giải quyết theo cách hệ thống, ở cấp độ nhà nước,” ông kêu gọi.

Cơ quan Hòa nhập Xã hội đang triển khai dự án Dobrá adresa, tập hợp nhiều cơ quan có thẩm quyền giám sát việc bố trí chỗ ở – bao gồm trạm y tế, cơ quan xây dựng, chính quyền địa phương, và cả cơ quan việc làm trả trợ cấp.

“Nhóm công tác Dobrá adresa giúp đảm bảo rằng một tòa nhà hoặc được cải tạo lớn, nhằm tăng tính bền vững cho việc ở và cho cư dân, hoặc nhận ra rằng đối với chủ nhà, đây không còn là kinh doanh có lợi, vì sự giám sát buộc họ phải đầu tư mà họ không muốn. Trong trường hợp đó, tòa nhà cần được chuẩn bị để bán và ngừng vận hành,” ông Šimáček cho biết.

Ở Proseč, cách Chrast vài chục kilômét, họ cũng có kinh nghiệm với một ngôi nhà mặt đất mà Vaculka gần đây mua và bố trí người thuê. Thành phố quyết định mua lại các bất động sản có vấn đề và đã đầu tư gần một phần tư ngân sách hàng năm để mua lại một nhà máy sản xuất tẩu thuốc cũ, mà các chủ sở hữu trước quyết định bán.

“Các đại biểu nhận thức rằng tòa nhà có thể bị mua và khu vực này không còn là nơi an toàn. Nhưng đồng thời, họ cũng nhìn thấy cơ hội, vì thành phố có thể sử dụng tòa nhà hoặc cụm tòa nhà này để mở rộng quỹ nhà ở. Tổng thể, khu vực này mang lại tiềm năng phát triển cho thành phố,” thị trưởng Jan Macháček cho biết.

(Theo ČT24)