Số hóa thủ tục cấp phép xây dựng hay định danh điện tử eDoklady là hai dự án chuyển đổi số quốc gia đang thu hút sự chú ý lớn trong thời gian gần đây. Lý do đơn giản là vì tính kém hiệu quả. Mặc dù hầu hết các chính trị gia đều nói về sự cần thiết của việc số hóa, nhưng nhà nước vẫn chưa đạt được nhiều thành công. Theo Viện phân tích STEM, chỉ có 4 trên 10 người hài lòng với các dịch vụ kỹ thuật số của chính phủ.

Theo khảo sát của cơ quan STEM thực hiện cho tổ chức Česko.Digital, cứ 10 người Séc thì có 9 người coi khả năng giải quyết các thủ tục hành chính trực tuyến là quyền lợi của mình. Thế nhưng, chưa đầy một nửa số người dân cảm thấy hài lòng với quá trình số hóa hiện nay. Theo tổ chức này, vấn đề không nằm ở việc thiếu hụt công nghệ, mà là thiếu sự chỉ đạo chính trị, thiếu một chiến lược dài hạn và phối hợp nhất quán, thiếu hệ thống luật pháp phù hợp và thiếu những con người có khả năng thúc đẩy tiến trình số hóa đi lên.

Tổ chức Česko.Digital vừa đưa ra 5 kiến nghị gửi tới chính phủ mới nhằm đưa Cộng hòa Séc trở thành quốc gia dẫn đầu về công nghệ số tại châu Âu. Ông Jiří Táborský, đại diện tổ chức STEM, nhấn mạnh: "Chúng tôi muốn đánh giá quá trình số hóa quốc gia dưới góc nhìn của tất cả những bên trực tiếp tham gia và chịu tác động của hệ thống này."

Phần nghiên cứu của dự án được thực hiện với quy mô rộng và toàn diện, bao gồm: khảo sát bảng hỏi trên mẫu đại diện gồm 2.000 người dân, tổ chức 8 nhóm thảo luận tiêu điểm (focus group) và lấy ý kiến từ đại diện của 300 doanh nghiệp. Đặc biệt, đội ngũ nghiên cứu đã thực hiện hơn 70 giờ phỏng vấn chuyên sâu với gần 50 nhân vật then chốt, từ các chính trị gia, công chức thuộc bộ máy trung ương đến cán bộ chính quyền địa phương cấp xã, cấp tỉnh, cũng như các đơn vị cung ứng giải pháp công nghệ cho khu vực công.

„Người dân muốn giữ quyền lựa chọn“

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, hơn 90% công chúng coi dịch vụ số là một quyền lợi chính đáng. Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh thêm rằng, một tỷ lệ tương đương người dân vẫn yêu cầu duy trì phương án giải quyết trực tiếp tại các cơ quan công quyền.

"Người dân ủng hộ việc số hóa các dịch vụ công, nhưng đồng thời họ cũng muốn giữ quyền lựa chọn. Hơn 80% số người được hỏi cho rằng việc đảm bảo khả năng tiếp cận dịch vụ nhà nước là rất quan trọng đối với cả những người có kỹ năng công nghệ hạn chế hoặc những người có rào cản về sức khỏe - những đối tượng mà các dịch vụ kỹ thuật số hiện nay chưa thực sự đáp ứng được," ông Jaromír Mazák, đồng tác giả kiêm Giám đốc nghiên cứu tại STEM, giải thích.

Nghiên cứu chỉ ra rằng rào cản lớn nhất hiện nay chính là năng lực chuyên môn. Theo các chuyên gia, nhà nước từ lâu đã không thể xây dựng được một hệ thống đãi ngộ có sức cạnh tranh trên thị trường. Vấn đề này không chỉ dừng lại ở đội ngũ lập trình viên, mà còn trầm trọng tương tự đối với các chuyên viên phân tích quy trình, kiến trúc sư hệ thống và nhiều chuyên gia kỹ thuật khác.

„Một trong những bất ngờ lớn nhất của nghiên cứu đối với tôi là về cơ bản, mọi người đều nhận định rằng luật đấu thầu công có chất lượng tốt và cho phép tổ chức đấu thầu thực tế cho bất cứ hạng mục nào. Tuy nhiên, điều đang thiếu hụt chính là những người có đủ năng lực để soạn thảo và đánh giá các gói thầu phức tạp về hệ thống thông tin,“ ông Táborský bổ sung.

Nhà nước thiếu hụt cả kỹ năng chuyên môn (know-how) lẫn năng lực thực thi

Dữ liệu được tổ chức công bố vào tháng 10 cho thấy các doanh nghiệp chỉ chấm điểm ở mức "trung bình khá" (điểm 3 theo hệ thống Séc) cho tiến trình số hóa dịch vụ công. Đáng chú ý, cứ ba doanh nghiệp thì có một đơn vị bị lãng phí đáng kể thời gian do các sự cố liên quan đến dịch vụ trực tuyến.

Bà Blanka Šoulavá, trưởng dự án tại Česko.Digital và là đồng tác giả bản kiến nghị gửi chính phủ mới, nhận định: “Có hai yếu tố then chốt quyết định sự sống còn của quá trình số hóa: sự ủng hộ về mặt chính trị và một chiến lược dài hạn. Nếu việc số hóa không nhận được sự hậu thuẫn thực tế từ toàn bộ nội các và thiếu vắng một cơ quan trung ương có thẩm quyền rõ ràng để định hướng và duy trì lộ trình, thì mọi tiến bộ gần như là không thể.”

Theo tổ chức này, các rào cản khác bao gồm việc thiếu hệ thống đo lường chất lượng, tình trạng hoạt động biệt lập giữa các cơ quan, khung pháp lý chưa sẵn sàng cho quá trình chuyển đổi số, cùng sự thiếu hụt về năng lực và kỹ năng chuyên môn.

Bà Šoulavá cho biết thêm: "Đã từ lâu chúng ta không còn thấy tình trạng 'lệ thuộc nhà cung cấp' (vendor lock-in – PV) do các hợp đồng bất lợi gây ra, nhưng hiện nay chúng ta lại thường xuyên chứng kiến sự lệ thuộc về mặt tri thức. Đó là khi nhà nước thiếu kiến thức chuyên môn (know-how) hoặc năng lực để quản lý các dự án IT lớn. Giải pháp duy nhất chính là nâng cao sức cạnh tranh của nhà nước trên thị trường lao động so với khu vực tư nhân, về lâu dài, điều này chắc chắn sẽ mang lại lợi ích."

Mục tiêu không phải là thay thế công chức

Theo ông Lukáš Kačena, Giám đốc điều hành prg.ai, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể hỗ trợ đắc lực cho quá trình chuyển đổi số. Chia sẻ với tờ iDNES.cz, ông cho biết: „AI giúp đơn giản hóa các quy trình, xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ và hỗ trợ đưa ra quyết định. Lợi ích lớn nhất của công nghệ này nằm ở những mảng mà hiện nay con người vẫn đang phải làm các công việc rập khuôn như phân loại hồ sơ, tìm kiếm thông tin hay kiểm tra dữ liệu.“

Mục tiêu theo ông không phải là thay thế đội ngũ công chức, mà là nhằm „giải phóng sức lao động“, giúp họ tập trung vào những phần việc đòi hỏi sự phán đoán và trách nhiệm cá nhân. Ông Kačena cũng chỉ ra rằng, ngay trong bộ máy hành chính nhà nước hiện nay, đã có những mảng việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách hiệu quả.

„Tôi có thể lấy ví dụ về công nghệ ADAM, một sản phẩm do EDIH CTU phát triển cho Cơ quan Kiểm toán thuộc Bộ Tài chính. Đây là một trợ lý thông minh giúp các kiểm toán viên định hướng và xử lý hàng chục nghìn tài liệu liên quan đến quản lý các quỹ châu Âu. Hệ thống này có khả năng tìm kiếm các đoạn văn bản liên quan, phân loại tài liệu và giảm thiểu rủi ro sai sót. Cơ quan nhà nước cần nhiều hơn nữa những dự án tương tự như vậy,“ ông Kačena cho biết.

Theo ông, quá trình chuyển đổi số của bộ máy hành chính không nên chỉ dừng lại ở việc chuyển đổi các biểu mẫu hiện có sang định dạng PDF. ""Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ ngầm việc tự động hóa các quy trình hoặc kết nối các hệ thống, từ đó đơn giản hóa việc tiếp cận dịch vụ công cho người dân,"" ông lưu ý và nhấn mạnh rằng AI chắc chắn có tiềm năng tiết kiệm thời gian cho đội ngũ công chức.

"Vấn đề cốt lõi chính là giảm bớt các công việc hành chính thông thường. Một công chức không bị quá tải bởi hàng tá nhiệm vụ lặp đi lặp lại sẽ có điều kiện để tập trung vào các trường hợp phức tạp hơn, đồng thời có thêm nguồn lực để đưa ra những quyết định chất lượng trong các tình huống phi tiêu chuẩn," ông mô tả thêm.

Về nguồn cảm hứng và bài học kinh nghiệm, ông cho rằng cơ quan nhà nước hoàn toàn có thể học hỏi từ nhiều nơi. Tuy nhiên, theo ông Kačena, những khó khăn trong việc ứng dụng AI cũng chính là những "căn bệnh kinh niên" của bộ máy hành chính: đó là sự chậm trễ trong việc áp dụng đổi mới, sự phân tán về trách nhiệm và khả năng cạnh tranh thấp trên thị trường lao động so với các công ty tư nhân trong cuộc chiến thu hút chuyên gia AI. ""Chìa khóa then chốt còn nằm ở việc đào tạo, và điều này cần được thực hiện xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống hành chính công," ông kết luận.

Số hóa thủ tục cấp phép xây dựng: Luật sư nhận định là một "thất bại thảm hại"

Trong nỗ lực chuyển đổi số quốc gia, vấn đề gây xôn xao dư luận nhất thời gian qua chính là việc số hóa thủ tục cấp phép xây dựng - dự án vốn vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ cả chính phủ mới. Do những sai lầm trong quá trình triển khai vào năm 2024, cựu Bộ trưởng Bộ Phát triển Vùng Ivan Bartoš đã bị cách chức, dẫn đến việc đảng của ông quyết định rút khỏi liên minh cầm quyền.

Theo chuyên gia luật xây dựng Pavel Černý, một thực tế ai cũng có thể thấy là mục tiêu số hóa quy hoạch lãnh thổ và thủ tục xây dựng (vốn được kỳ vọng trong Luật Xây dựng mới) đã không thể hoàn thành. Ông thẳng thắn gọi tình trạng hiện tại là một "thất bại thảm hại" hay một "thảm họa" thực sự.

„Nguyên nhân về mặt pháp lý nằm ở việc Bộ Phát triển Địa phương đã hoàn toàn thất bại trong quá trình tổ chức đấu thầu lựa chọn nhà cung cấp theo Luật Đấu thầu công. Điều trớ trêu là chính bộ này lại là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về lĩnh vực đấu thầu nói chung,“ ông Černý, luật sư điều hành tại Frank Bold Advokáti, bình luận trên tờ iDNES.cz. „Theo lời ông, thực tế đã chứng minh rằng ngay tại thời điểm luật có hiệu lực, các giải pháp số vẫn chưa hề được chuẩn bị sẵn sàng, kể cả về phương diện kỹ thuật,“ luật sư Černý nhấn mạnh.

„Khả năng tương tác giữa các chủ đầu tư, người dân với cơ quan cấp phép xây dựng hiện vẫn rất hạn chế, dù đang có những cải thiện bước đầu,“ ông lưu ý. Tuy nhiên, theo ông, điều tồi tệ hơn cả chính là sự tê liệt của các hệ thống nội bộ tại cơ quan xây dựng. Sự cố này đã ngăn cản các cán bộ thụ lý hồ sơ thực hiện quy trình theo Luật Xây dựng mới trong nhiều tháng dài, khiến họ không thể thu thập dữ liệu cần thiết, gửi văn bản hay ban hành các quyết định hành chính.

„Để khắc phục tình trạng này một cách tạm thời, một biện pháp gọi là 'lách luật bằng luật pháp' (legislative bypass) đã phải được thông qua, cho phép tái sử dụng các hệ thống thông tin cũ vốn đã quen thuộc với đội ngũ công chức. Thủ tục cấp phép xây dựng là một ví dụ điển hình cho việc số hóa sai lầm toàn diện, khi nhà nước vừa thiếu hụt năng lực nhân sự, vừa thiếu hụt thời gian để hiện thực hóa các giải pháp pháp lý đã được phê duyệt vào thực tiễn,“ ông Černý cho biết thêm.

Theo ông, nhà nước đã hành động cực kỳ thiếu sót trong việc giao tiếp với những người dùng chính của các hệ thống mới đang được xây dựng, đặc biệt là các cơ quan cấp phép xây dựng.

„Nhà nước đã không cho phép họ dùng thử giải pháp đề xuất trong 'chế độ vận hành thử nghiệm'. Một sai lầm đặc biệt nghiêm trọng của những người chịu trách nhiệm, đứng đầu là Bộ trưởng Bộ Phát triển Vùng bấy giờ, chính là việc dù biết rõ các hệ thống chưa sẵn sàng để vận hành 'thực tế', họ vẫn khăng khăng giữ đúng thời hạn ra mắt đã ấn định,“ ông Černý bổ sung.

Nhiệm vụ cho chính phủ mới: Số hóa ngành năng lượng

Các chuyên gia cũng chỉ ra một lĩnh vực cấp thiết khác cần số hóa, đó là ngành năng lượng.
„Đây là nhiệm vụ then chốt đối với chính phủ mới. Chính phủ cần đẩy nhanh quá trình phát triển và vận hành toàn diện Trung tâm Dữ liệu Điện tử (EDC). Đây là công cụ nền tảng cho việc chia sẻ điện năng, tạo sự linh hoạt cho thị trường và thúc đẩy sự phát triển của các cộng đồng năng lượng,“ bà Eliška Beranová, luật sư kiêm chuyên gia năng lượng từ tổ chức Frank Bold và Liên minh Năng lượng Cộng đồng, cho biết.

Theo bà, sự chậm trễ hiện tại trong việc triển khai Trung tâm Dữ liệu Điện tử (EDC) và tốc độ lắp đặt điện kế thông minh (smart meter) còn chậm đang cản trở việc kết nối hiệu quả của người tiêu dùng cũng như các "prosumer" (hộ gia đình vừa sản xuất vừa tiêu thụ điện) vào thị trường năng lượng, đồng thời kìm hãm sự đổi mới trong lĩnh vực chia sẻ điện năng.

"Do đó, chính phủ mới nên nhanh chóng thông qua các biện pháp cho phép áp dụng phương thức chia sẻ điện năng linh hoạt (dynamic sharing). Chỉ có như vậy, chúng ta mới có thể tận dụng tối đa tiềm năng của số hóa để hướng tới một nguồn năng lượng bền vững, an toàn và giá cả phải chăng cho tất cả mọi người," bà Beranová nhấn mạnh thêm.

(Theo iDnes)