Đồng đô la Mỹ hiện là loại tiền tệ được sử dụng rộng rãi nhất trên toàn thế giới. Nó đóng vai trò là đơn vị thanh toán toàn cầu trên thực tế và cũng được xem như một tiêu chuẩn vàng không chính thức. Theo Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ, 58% dự trữ ngoại hối toàn cầu được giữ bằng đô la Mỹ – cao gấp đôi tổng lượng dự trữ bằng euro, yên Nhật và nhân dân tệ cộng lại. 31 quốc gia đã chọn đô la làm tiền tệ chính thức, hoặc đặt tên đồng tiền của mình theo nó; 65 quốc gia liên kết giá trị đồng nội tệ với đô la và hiện nay, đô la được chấp nhận thanh toán ở những nơi xa xôi như Triều Tiên, Siberia và cả các trạm nghiên cứu tại Bắc Cực.

Tuy nhiên, có một nơi đồng đô la lại không được chấp nhận – đó là thị trấn nhỏ bé Jáchymov của Cộng hòa Séc. Điều này khá hài hước, bởi chính tại nơi này – ẩn mình sâu trong dãy núi Krušné hory ở vùng Bohemia – đồng đô la đã ra đời hơn 500 năm trước, vào năm 1520. Khi tôi rút ra một tờ tiền 1 đô la Mỹ in hình George Washington tại bảo tàng Nhà Xưởng Đúc Tiền Hoàng Gia – nơi từng đúc ra tổ tiên của đồng đô la – người hướng dẫn Jan Francovič mỉm cười và dừng tôi lại.

“Tôi lâu rồi mới thấy tờ này,” ông nói, rồi gọi thêm hai đồng nghiệp. “Ở Jáchymov, chúng tôi chỉ chấp nhận krona, euro hoặc đôi khi là đồng rúp của Nga. Anh là người Mỹ đầu tiên đến đây sau hơn ba năm đấy.”

Chào mừng đến với Jáchymov – một thị trấn yên bình với 2.300 dân cư, gần biên giới Séc – Đức. Đây là quê hương của đồng đô la, nhưng lại chẳng có đô la nào. Rất có thể bạn chưa từng nghe đến cái tên Jáchymov. Có thể bạn cũng chưa biết rằng nơi đây là một phần của di sản thế giới UNESCO. Và có lẽ bạn càng chưa nhận ra: đồng tiền đã và đang chi phối phần lớn thế giới tự do lại bắt nguồn từ một thị trấn nhỏ bé chỉ có một con đường – nơi bây giờ còn nhiều nhà thổ hơn cả ngân hàng, và vẫn còn loay hoay sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản.

Trên thực tế, bạn hoàn toàn có thể dành một ngày đi dạo khắp con dốc chính của thị trấn, lướt qua những tòa nhà Gothic và Phục hưng đã hoang phế, những spa lộng lẫy cuối thung lũng, hay đi qua lâu đài cổ từ thế kỷ 16 – mà không hề biết nơi đây là nơi sinh ra đồng đô la.

“Làm sao bạn biết được? Không có biển hiệu nào nói về điều đó cả – thậm chí phần lớn người dân địa phương cũng không biết!” – Michal Urban, giám đốc tổ chức phi lợi nhuận phát triển vùng núi Krušné hory – Erzgebirge chia sẻ khi dẫn tôi xuống tầng hầm của xưởng đúc tiền cổ xưa. “Không có thị trấn khai mỏ nào trên thế giới có tầm ảnh hưởng như Jáchymov. Nhưng chúng tôi đã quên mất lịch sử của mình.”

Trước khi Jáchymov hiện hữu, những dãy núi tại ranh giới giữa Bohemia (nay là Séc) và Sachsen (Đức) chỉ có sói và gấu sinh sống. Cho đến khi người ta phát hiện trầm tích bạc phong phú vào năm 1516, bá tước địa phương Hieronymus Schlick đã nhanh chóng đặt tên khu vực là Joachimsthal (“Thung lũng Joachim”) – theo tên ông ngoại của Chúa Jesus, vị thánh bảo trợ của các thợ mỏ tại địa phương.

"Thời đó, châu Âu là lục địa của các thành bang tranh giành quyền lực,” sử gia địa phương Jaroslav Ochec giải thích. "Không có đơn vị tiền tệ chung, cách để một vị lãnh chúa khẳng định quyền lực tốt nhất là tự đúc tiền của riêng mình – và đó chính là điều Schlick đã làm."

Ngày 9/1/1520, Quốc hội Bohemia chính thức cấp quyền cho Schlick đúc tiền. Ông này đã in hình thánh Joachim ở mặt trước, và sư tử Bohemia ở mặt sau, gọi đơn vị tiền tệ ấy là “Joachimsthalers” – sau đó được rút gọn thành “thalers”.

Vào thời kỳ mà hàm lượng kim loại quý là tiêu chuẩn đánh giá giá trị đồng tiền, Schlick đã làm hai điều thông minh để thaler được chấp nhận rộng rãi: 1) đúc đồng thaler bằng với trọng lượng 29.2g như đồng “Guldengroschen” phổ biến ở châu Âu; 2) tung ra thị trường số lượng tiền lớn chưa từng có trong lịch sử.

Chỉ trong vòng 10 năm, từ một làng nhỏ với 1.050 người, Joachimsthal nhanh chóng trở thành trung tâm khai khoáng lớn nhất châu Âu, với 18.000 dân và hơn 1.000 mỏ bạc, thuê 8.000 thợ mỏ. Năm 1533, đây là thành phố lớn thứ hai ở Bohemia, chỉ sau Praha. Tới giữa thế kỷ 16, hơn 12 triệu đồng thaler từ khu vực này được lưu hành khắp châu Âu.

Dù bạc cạn dần, đến năm 1566, thaler trở nên phổ biến tới mức Đế quốc La Mã Thần thánh sử dụng làm tiêu chuẩn cho đơn vị tiền chung gọi là “Reichsthalers” – nghĩa là đồng thaler của đế chế.

Trong suốt 300 năm tiếp theo, nhiều quốc gia trên thế giới xây dựng đơn vị tiền tệ theo mô hình của thaler. Ở Bắc Âu, thaler thành “daler”, “dalur”. Ý có “tallero”, Hy Lạp “tàliro”, Ba Lan “talar”, Hungary “tallér”, Pháp gọi là “jocandale”… Riêng đồng “leeuwendaler” của Hà Lan (nghĩa là ‘đô la sư tử’) khi mang sang New Amsterdam (New York hiện nay) đã trở thành tên gọi phổ biến mà người Anh dùng – và từ ấy, “dollar” ra đời.

Năm 1792, đồng đô la chính thức được Hoa Kỳ lấy làm tiền tệ quốc gia. Và tính từ đó đến nay, "con cháu" của đồng thaler đã chinh phục thế giới.

Tuy nhiên, chính các mỏ bạc từng làm nên cơ đồ lại mang đến mặt tối khác của Jáchymov. Khi bạc cạn kiệt, thợ mỏ bắt đầu phát hiện loại quặng đen gọi là Pechblende – chính là uraninit. Năm 1898, nhà vật lý Marie Curie, khi nghiên cứu quặng này, đã phát hiện ra radium và polonium – cả hai chất đều phóng xạ mạnh. Bà trở thành phụ nữ đầu tiên nhận giải Nobel, nhưng cũng tử vong vì phơi nhiễm thời gian dài.

Tới thế kỷ 20, những mỏ bạc cũ được khai thác để lấy uranium cho cuộc chạy đua hạt nhân toàn cầu. Đức Quốc xã từng thử nghiệm lò phản ứng hạt nhân ở đây. Nhà vật lý J. Robert Oppenheimer – “cha đẻ của bom nguyên tử” – viết luận văn về uranium tại Joachimsthal. Sau Thế chiến II, Tiệp Khắc ký hiệp định bí mật với Liên Xô, biến Jáchymov thành trại lao động (gulag) chuyên khai thác uranium cho bom hạt nhân Liên Xô.

Từ 1949 đến 1964, khoảng 50.000 tù nhân chính trị bị giam ở đây để khai thác quặng. Như một trò trớ trêu của lịch sử, thị trấn nhỏ này đã sản sinh ra hai biểu tượng quyền lực lớn nhất của thời hiện đại: đồng đô la và… vũ khí nguyên tử.

Ngày nay, Jáchymov đang âm thầm tái sinh từ những vết thương quá khứ. Những dãy nhà hoang bị ô nhiễm phóng xạ đang được cải tạo. Mỏ Svornost – nơi từng đúc đồng bạc đầu tiên – giờ bơm nước radon để dùng trong liệu pháp suối khoáng đang được quảng bá tại các khu spa cao cấp.

Không có biển hiệu nào trong thị trấn nhắc đến “quê hương của đồng đô la”. Nhưng nếu bạn bước vào bảo tàng Nhà Xưởng Đúc Tiền và hỏi người hướng dẫn, họ sẽ vui vẻ chỉ vào bức tường sau quầy – nơi có một khung nhỏ treo tờ 1 đô la Mỹ còn mới tinh in hình George Washington.

Theo BBC News