Việc nghiên cứu, đánh giá chất lượng sách giáo khoa – công cụ giảng dạy quan trọng của giáo viên – từ lâu bị xem nhẹ tại Séc và nhà nước hầu như không có động thái khắc phục. Việc kiểm soát chất lượng tài liệu này hiện chủ yếu dựa vào cơ chế “thẩm định kèm theo chứng nhận” (doložka schvalovací), song theo các chuyên gia, cơ chế này là không đủ. 

Đây là kết luận của báo cáo kiểm toán giáo dục do tổ chức EDUin thực hiện. Tác giả phân tích, bà Patricie Martinů, đồng thời cảnh báo trên CNN Prima NEWS rằng với hệ thống tài chính mới trong giáo dục, câu chuyện mua sách giáo khoa có thể trở thành nguồn cơn xung đột chính trị giữa hiệu trưởng và đơn vị chủ quản là các thành phố, địa phương.

“Sách giáo khoa không phải là thứ lỗi thời, ngược lại, chúng có ảnh hưởng then chốt tới chất lượng dạy học trong nhà trường,” Martinů nhấn mạnh khi trình bày báo cáo. Cuộc kiểm toán của EDUin được giới thiệu tại Thượng viện. Bên cạnh vai trò là công cụ thường nhật của giáo viên, sách giáo khoa còn là phương tiện góp phần đảm bảo bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.

Chính vì vậy, các nhà phân tích của EDUin cho rằng nhà nước cần “quản lý hiệu quả chất lượng sách giáo khoa và thiết lập điều kiện phù hợp” cho việc này. Tuy nhiên, hiện Séc không hề có một bộ tiêu chuẩn chất lượng chính thức cho sách giáo khoa.

Cơ chế phổ biến hiện nay là “thủ tục cấp chứng nhận” (doložkové řízení). “Các nhà xuất bản xin chứng nhận này để trường có thể mua sách bằng tiền từ ngân sách nhà nước. Bộ Giáo dục cấp chứng nhận dựa trên ý kiến của các phản biện,” Martinů giải thích. Phản biện đánh giá tài liệu theo một mẫu biểu, song lại thiếu phương pháp thống nhất – nghĩa là không có định nghĩa rõ ràng thế nào là “sách giáo khoa chất lượng”. Theo bà, cơ chế này đã lỗi thời, không theo kịp biến đổi của xã hội.

Nhiều ý kiến khác cũng phê phán hình thức thẩm định này chỉ mang tính hình thức. “Việc hỗ trợ nghiên cứu sách giáo khoa lâu nay không được coi trọng ở Séc, và nhà nước không chủ động thúc đẩy các hoạt động như vậy,” báo cáo nêu. Sách giáo khoa xây dựng kém có thể cản trở việc triển khai các chương trình khung giáo dục mới.

Tài chính chuyển về địa phương, nguy cơ bất bình đẳng và tranh cãi ý thức hệ  
Tình hình càng phức tạp hơn sau khi kinh phí mua sách giáo khoa được chuyển từ nhà nước về cho đơn vị chủ quản: với tiểu học là các đô thị, làng xã, với phần lớn trung học là các tỉnh. Thay đổi này có hiệu lực từ ngày 1.1 theo sửa đổi Luật Giáo dục và nằm trong gói “các khoản chi thường xuyên khác” được chuyển giao cùng với phần kinh phí trả lương cho khối nhân viên không phải giáo viên – một chủ đề vốn gây tranh luận mạnh.

Theo Martinů, điều này sẽ khoét sâu thêm bất bình đẳng. Tùy ưu tiên ngân sách của từng địa phương, các trường có thể chênh lệch lớn về chất lượng trang thiết bị, trong đó có sách giáo khoa. Nhà nước đồng thời mất dần kiểm soát đối với loại tài liệu được đưa vào trường, qua đó rũ bỏ một phần trách nhiệm về đảm bảo chất lượng dạy học.

Bên cạnh đó, khả năng lập kế hoạch chi tiêu dài hạn của trường cũng suy giảm. Hiệu trưởng có thể bị đặt dưới sức ép của giới chức địa phương, buộc phải giải trình vì sao lại chọn bộ sách này với mức giá kia. Giữa lãnh đạo trường và đại diện chính quyền địa phương theo lý thuyết còn có thể nảy sinh cả tranh cãi thuần túy mang tính ý thức hệ về nội dung sách giáo khoa.

“Nguy cơ này là có thật. Dĩ nhiên mỗi đơn vị chủ quản sẽ khẳng định họ không can thiệp vào những chuyện như thế. Nhưng giờ đây họ có quyền quyết định chi tiền cho cái gì và không chi cho cái gì,” Martinů nói với CNN Prima NEWS. Bà nhắc lại quan điểm của Bộ Giáo dục, cho rằng chính quyền địa phương “hiểu rõ nhất nhu cầu của các trường trên địa bàn”.

Bộ Giáo dục hứa cải tổ hệ thống thẩm định  
Theo Martinů, việc chuyển trách nhiệm tài chính cũng khiến hệ thống cấp chứng nhận mất ý nghĩa ban đầu. “Trước đây, hoàn tất thủ tục này gần như là điều kiện để trường được phép mua sách bằng tiền ngân sách trung ương. Với thay đổi mới, điều khoản về chứng nhận trên thực tế bị vô hiệu. Nhiều đơn vị chủ quản không có đủ nhân lực hay chuyên môn để đánh giá xem một cuốn sách có xứng đáng đầu tư hay không,” bà cảnh báo.

Trong khi đó, bà Kateřina Tomešková, lãnh đạo bộ phận chương trình (kurikulum) của Bộ Giáo dục, cho biết bộ đã trình bản cập nhật cho cơ chế thẩm định kèm chứng nhận. Bộ trưởng Plaga cũng tuyên bố sẽ đánh giá trong mùa xuân, dựa trên dữ liệu thu thập được, xem việc chuyển trách nhiệm tài chính sang đơn vị chủ quản vận hành thế nào trong thực tế, và không loại trừ khả năng đưa trở lại cho nhà nước việc chi trả cho khối nhân sự không phải giáo viên cũng như các khoản chi thường xuyên khác.

Theo CNN Prima news