Cuộc đối đầu giữa ngư dân Greenland và loài cá mập bí ẩn

Sức ép sinh kế đang đẩy ngư dân Greenland vào cuộc đối đầu gay gắt với loài cá mập độc đáo nơi đây, phơi bày những bất cập hệ thống ngành đánh bắt.

"Mỗi lần vô tình bắt được cá mập Greenland, tôi lại đem về cho chó ăn", Henrik Jensen, ngư dân 27 tuổi ở bờ tây hòn đảo lớn nhất thế giới, thản nhiên nói. "Tôi nhất quyết không thả nó về biển, bởi đám cá mập đó toàn quấy phá và cắn đứt dây câu của tôi".

Jensen đã theo nghề đánh bắt cá bơn cả thập kỷ qua tại Ilulissat, thị trấn lớn thứ ba Greenland. Anh hoạt động ở khu vực phía bắc, cách ngư trường chính đầy băng trôi của thị trấn khoảng một giờ đi tàu, nơi đang nuôi sống gần 400 ngư dân. Tại đây, cá bơn to và dồi dào hơn hẳn, nhưng mật độ cá mập Greenland xuất hiện cũng dày đặc hơn.

"Tính từ đầu năm, tôi đã mất tổng cộng khoảng 6.000 lưỡi câu. Có những ngày thiệt hại lên tới 30.000 krone (khoảng 4.500 USD)", anh cho hay.

45 USD mỗi quả tim cá mập Greenland

Cá mập Greenland là một trong những sinh vật bí ẩn nhất hành tinh. Theo tổ chức Shark Trust, không chỉ nắm giữ kỷ lục là loài cá mập bơi chậm nhất thế giới chúng còn là loài săn mồi ăn thịt lớn thứ hai đại dương, chỉ xếp sau cá mập trắng. Với chiều dài có thể đạt tới 6-7 mét, tuổi thọ của chúng kéo dài hơn 4 thế kỷ. Trong một thời gian dài, giới khoa học từng tin rằng chúng mù hoàn toàn, song các nghiên cứu gần đây cho thấy nhận định trên chưa chắc đã chính xác.

Cá mập Greenland phân bố rộng khắp ở các vùng nước sâu lạnh giá thuộc Bắc và Tây Đại Tây Dương. Tuy nhiên, thói quen săn đuổi cá bơn Greenland và cá tuyết Đại Tây Dương - vốn là nguồn sống chính của ngư dân phương bắc - lại khiến chúng liên tục vướng vào ngư cụ và bị mắc lưới ngoài ý muốn.

Thực trạng này đã kéo dài suốt từ những năm 1960, sau khi hoạt động săn bắt cá mập lấy dầu gan chấm dứt. Nhưng mâu thuẫn chỉ thực sự bùng nổ thành cuộc đối đầu nảy lửa vào đầu năm nay. Chính quyền Avannaata, khu vực quản lý thị trấn Ilulissat, đã phê duyệt một kế hoạch đầy tranh cãi khi treo thưởng 45 USD cho mỗi quả tim cá mập Greenland được giao nộp, nhằm tiêu diệt tới 1.000 con.

"Chúng tôi buộc phải bảo vệ nguồn thu nhập cùng sản lượng đánh bắt của ngư dân, có như vậy mới duy trì được nguồn thực phẩm đã nuôi sống các thế hệ người dân nơi đây từ bao đời nay", thị trưởng khu vực Lars Erik Gabrielsen nói.

Đối với nhiều ngư dân đánh bắt ven bờ trên những chiếc thuyền nhỏ, quyết định trên đã đẩy một cuộc khủng hoảng âm ỉ từ lâu lên tới đỉnh điểm.

"Mỗi bộ dây câu giăng đắt lắm, tận 240 USD. Mỗi lần cá mập cắn đứt dây, công việc đành phải bỏ dở giữa chừng. Chúng tôi lại phải bỏ tiền túi ra mua lại ngư cụ mới", Chủ tịch Hội Ngư dân tại làng chài Kullorsuaq Timotheus Petersen nói.

Tuy nhiên, kế hoạch cuối cùng bị hủy bỏ sau khi chính phủ đặt dấu hỏi về tính pháp lý, nhưng viễn cảnh về một chiến dịch săn lùng tiêu diệt cá mập Greenland trong tương lai vẫn hiện hữu.

Khi đưa ra quyết định phê duyệt chiến dịch săn lùng cá mập Greenland, hội đồng vùng đô thị tự quản Avannaata đã dẫn lại một chương trình tương tự từng triển khai vào đầu những năm 2000 tại khu vực Aasiaat cũ, với mức tiền thưởng khi đó là khoảng 30 USD. Theo báo cáo năm 2007 từ Đại học Kỹ thuật Đan Mạch, một chương trình khác kéo dài từ năm 1986 đến 2001 tại Uummannaq cũ cũng đã thu gom được tới 19.697 quả tim cá mập.

Tuy nhiên, tổ chức bảo tồn biển Oceans North Kalaallit Nunaat (ONKN) cho rằng tiêu hủy không phải là cách giải quyết tận gốc. Với tập tính di cư có thể bơi tới 2.000 km mỗi năm, việc săn bắt ở một vùng sẽ chỉ khiến các đàn cá mập khác nhanh chóng tràn tới bù vào.

Nhiều ngư dân cũng cho rằng mức thưởng 45 USD không đáng với công sức bỏ ra để kéo một con cá mập lên tàu. "Săn được chúng đâu có dễ", Jensen cho hay. "Muốn bắt chúng phải dùng lưỡi câu to hơn rồi gia cố thêm xích sắt vào dây câu. Vậy nên tôi nghĩ không ai mặn mà thử đâu".

Nhưng viễn cảnh mở lại chiến dịch săn bắt vẫn khiến giới bảo tồn báo động. "Khi ai đó tuyên bố rằng 'tôi sẽ xóa sổ vài nghìn con cá mập Greenland', với cá nhân tôi, đó thực sự là một thảm họa", giáo sư Nick Dulvy, chuyên gia bảo tồn biển tại Đại học Simon Fraser, Canada, nói.

Cộng đồng ngư dân lâu nay vẫn than phiền về cá mập Greenland, nhưng không thể giải thích vì sao mâu thuẫn này đột ngột leo thang. Giám đốc ONKN Jenseeraq Poulsen nhận định nguồn cơn xuất phát từ những áp lực ngày một đè nặng lên ngành đánh bắt thủy hải sản, nguồn thu hiện đóng góp tới khoảng 25% GDP của Greenland.

"Nếu toàn bộ cá mập Greenland ở vịnh Baffin biến mất ngay ngày mai, nghề đánh bắt ven bờ ở Avannaata vẫn phải chật vật với cảnh quá nhiều tàu thuyền xâu xé một hạn ngạch chật hẹp, chi phí thì leo thang mà công ăn việc làm thay thế lại không có", ông nói. "Đến khi biên lợi nhuận bị ép xuống quá mức, một phiền hà vốn dĩ quen thuộc cũng trở nên không thể chịu đựng nổi".

Đối với Poulsen, cá mập Greenland và ngư dân thực chất là hai mắt xích chung sống trong cùng một hệ sinh thái, nơi cả hai cùng phải gồng mình chịu đựng sức ép ngày một lớn từ biển cả biến động. "Cá mập chẳng qua chỉ là cái cớ dễ thấy nhất, còn nguồn cơn thực sự lại đến từ những bất cập mang tính hệ thống", ông nhấn mạnh.

Vũ Hoàng (Theo Guardian, AFP, Reuters)

(Theo VnExpress)