Tìm hiểu nguồn gốc của từ “dovolená” (kỳ nghỉ, nghỉ phép) và những từ vựng thiết yếu bạn cần biết trước khi đi nghỉ hè năm nay.

Mùa hè đến cũng là lúc bắt đầu mùa du lịch, nghỉ dưỡng và nghỉ phép. Trong tiếng Séc, nhiều tình huống như vậy được gắn với một từ duy nhất: dovolená.

Bản thân từ dovolená bắt nguồn từ động từ dovolit, có nghĩa là “cho phép” hoặc “chấp thuận”. Ban đầu, từ này dùng để chỉ điều gì đó được phép, tức là khoảng thời gian một người được chính thức cho phép không phải làm việc. Ý nghĩa này vẫn còn được phản ánh trong tiếng Séc hiện đại.

Tuy nhiên, từ này mang trong mình nhiều tầng ý nghĩa lịch sử hơn người ta tưởng.

Về mặt ngữ pháp, dovolená là danh từ được hình thành từ tính từ dovolený, nghĩa là “được cho phép”. Nói cách khác, thời gian nghỉ ngơi không phải là điều hiển nhiên mà là thứ được cấp phép.

Điều này không quá khác với tiếng Anh. Từ vacation có nguồn gốc từ tiếng Latin vacare, nghĩa là “trống rỗng” hoặc “được giải phóng khỏi nghĩa vụ”, hàm ý một khoảng thời gian tạm thời được miễn trách nhiệm hơn là một quyền lợi. Tuy nhiên, tiếng Séc vẫn giữ lại yếu tố “được cho phép” một cách trực tiếp hơn. Từ này không chỉ gợi ý sự tự do mà còn chứa đựng ý nghĩa về sự cho phép.

Rời khỏi đất nước: Một phần lịch sử

Đối với nhiều người Séc thuộc thế hệ lớn tuổi, điều này không chỉ là vấn đề ngôn ngữ học. Trong hơn 40 năm dưới chế độ cộng sản, việc đi nước ngoài, đặc biệt là tới các nước phương Tây, đòi hỏi phải có sự cho phép chính thức của nhà nước.

Công dân cần có giấy phép xuất cảnh đặc biệt. Để được cấp phép, họ phải có xác nhận của nơi làm việc, trải qua kiểm tra an ninh, được quân đội chấp thuận (đối với nam giới) và được ngân hàng nhà nước cấp ngoại tệ.

Đơn xin có thể bị từ chối mà không cần giải thích lý do, và thường bị bác bỏ đối với những người bị coi là không đáng tin cậy về mặt chính trị.

Chế độ giấy phép xuất cảnh chỉ bị bãi bỏ vào tháng 12 năm 1989, trong những ngày cuối cùng của Cách mạng Nhung.

Đối với thế hệ đó, dovolená và sự cho phép không phải là hai khái niệm liên hệ một cách tượng trưng; chúng thực sự là một.

Ngày nay, từ này đã mất đi phần lớn những liên tưởng đó trong ngôn ngữ đời thường. Đa số người Séc nghĩ đến dovolená như một chuyến đi, thời gian nghỉ ngơi hoặc vài ngày (hay vài tuần nếu may mắn) nghỉ hè. Tuy nhiên, cấu trúc của từ vẫn phản ánh lịch sử của nó.

Từ vựng quan trọng 

Dovolená - Kỳ nghỉ:  Từ cơ bản trong tiếng Séc để chỉ thời gian nghỉ phép hoặc khoảng thời gian không phải làm việc. Hầu hết người Séc liên tưởng nó với du lịch, nghỉ ngơi hoặc nghỉ hè.

Letní dovolená / zimní dovolená - (Kỳ nghỉ hè / kỳ nghỉ đông): Từ dovolená thường gắn với mùa hè, nhưng cụm zimní dovolená cũng rất phổ biến, thường dùng để chỉ các chuyến đi núi hoặc trượt tuyết.

Vzít si dovolenou - (Xin nghỉ phép / nghỉ làm): Đây là cách diễn đạt rất phổ biến để nói về việc nghỉ làm, ngay cả khi người đó không đi đâu cả.

Ví dụ:

„Beru si příští týden dovolenou.“ - “Tuần tới tôi xin nghỉ phép.” Câu này có thể có nghĩa là đi biển, nhưng cũng có thể chỉ đơn giản là ở nhà vài ngày.

Placená / neplacená dovolená - (Nghỉ phép có lương / nghỉ phép không lương). Những cụm từ này chủ yếu được dùng trong môi trường hành chính hoặc công việc.

Mateřská dovolená / rodičovská dovolená - (Nghỉ thai sản / nghỉ chăm sóc con). Từ dovolená cũng được dùng trong tiếng Séc để chỉ các chế độ nghỉ liên quan đến việc chăm sóc trẻ em. Điều này đôi khi gây tranh luận, bởi nhiều người cho rằng việc chăm sóc trẻ nhỏ không giống một “kỳ nghỉ” chút nào.

Dovča - Đây là dạng rút gọn thân mật và rất phổ biến của từ dovolená.

Ví dụ:

„Jedeme v srpnu na dovču.“ - “Tháng Tám chúng tôi đi nghỉ mát.”

Cách nói này nghe tự nhiên và đời thường hơn nhiều so với việc dùng từ đầy đủ dovolená.

Prázdniny - (Kỳ nghỉ học, nghỉ hè của học sinh). Trong khi người lớn có dovolená, trẻ em có prázdniny. Từ này chủ yếu gắn với trường học và kỳ nghỉ hè của học sinh, sinh viên.

Vì vậy, tiếng Séc dùng từ dovolená để chỉ thời gian nghỉ ngơi, nghỉ làm việc và thậm chí cả thời gian chăm sóc con cái. Vào mùa hè, cùng với từ prázdniny, đây là một trong những từ được sử dụng nhiều nhất.

Một ca khúc nổi tiếng năm 1984 của ca sĩ nhạc pop Séc Arnošt Pátek mang tên Poslední prázdniny (“Kỳ nghỉ cuối cùng”) đã khắc họa rất sinh động một tình huống quen thuộc của mùa hè Séc: cô ấy muốn đi biển, anh ấy muốn lên vùng núi Šumava, nhưng cuối cùng cả hai chẳng đi đâu cả mà chỉ ở lại trong một bối cảnh giả lập tại Praha.

(Theo expats)