Liên minh châu Âu thúc giục mở lối định cư lâu dài cho hơn 5 triệu người tị nạn Ukraine
Sau gần 5 năm sống trong cơ chế bảo vệ tạm thời, hàng triệu người Ukraine tại châu Âu vẫn đối mặt với tình trạng pháp lý thiếu ổn định. Liên minh châu Âu đang kêu gọi các nước thành viên tạo điều kiện chuyển sang những loại giấy phép cư trú dài hạn hơn, song chính sách hiện nay vẫn rời rạc và khác biệt đáng kể giữa các quốc gia.
Theo dữ liệu mới nhất của Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn, khoảng 5,2 triệu người tị nạn Ukraine hiện đang sinh sống trên khắp châu Âu. Trong số này, khoảng 4,4 triệu người tại các nước thành viên Liên minh châu Âu đang hưởng quy chế bảo vệ tạm thời, theo Cơ quan Thống kê Liên minh châu Âu.
Jakub Andrle, chuyên gia phân tích thuộc Chương trình Di cư của tổ chức Člověk v tísni, nhận định một số quốc gia, trong đó có Séc, đã triển khai các cơ chế cho phép người Ukraine chuyển sang loại hình cư trú khác. Tuy nhiên, châu Âu vẫn còn cách rất xa một giải pháp chung có thể thay thế cơ chế bảo vệ tạm thời.
Gần 5 năm sống trong tình trạng tạm thời
Cơ chế bảo vệ tạm thời được kích hoạt tại Liên minh châu Âu vào tháng 3.2022, chưa đầy hai tuần sau khi Nga phát động cuộc tấn công toàn diện vào Ukraine và đúng thời điểm làn sóng người tị nạn bắt đầu đổ sang các nước châu Âu.
Trong giai đoạn khủng hoảng lên đến đỉnh điểm, cơ chế này mang lại những lợi ích rõ rệt. Người tị nạn được bảo vệ nhanh chóng và theo diện tập thể, không phải chứng minh từng trường hợp bị đàn áp như trong thủ tục xin tị nạn thông thường. Cùng với giấy phép cư trú, họ gần như lập tức được tiếp cận thị trường lao động và các quyền xã hội cơ bản.
Tuy nhiên, sau gần 5 năm, những hạn chế của cơ chế này ngày càng bộc lộ rõ. Bất cập lớn nhất nằm ngay trong tính chất “tạm thời” của nó. Đây vốn là một biện pháp khẩn cấp, có giới hạn về thời gian và phải được Hội đồng Liên minh châu Âu gia hạn hằng năm.
Lần gia hạn gần nhất diễn ra vào tháng 7.2026, kéo dài hiệu lực bảo vệ đến tháng 3.2028. Những người đang hưởng quy chế này vẫn phải sống trong tâm trạng thường trực lo ngại liệu tình trạng pháp lý của họ có tiếp tục được gia hạn hay không, gây khó khăn cho việc lập kế hoạch lâu dài.
Một hạn chế khác là mỗi nước thành viên áp dụng chế độ hỗ trợ khác nhau. Quy chế bảo vệ và các quyền lợi đi kèm cũng gắn với duy nhất một quốc gia tiếp nhận. Người hưởng bảo vệ tạm thời được tự do đi lại tại châu Âu, nhưng không được tự do định cư và làm việc tại một nước khác.
Nhận thức được những giới hạn này, tháng 6.2026, Ủy ban châu Âu khuyến nghị các nước thành viên “đẩy nhanh công tác chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi có phối hợp khỏi cơ chế bảo vệ tạm thời”.
Ngay từ năm 2025, cơ quan này đã kêu gọi xây dựng các cơ chế chuyển đổi, đồng thời nhận định nhiều người tị nạn Ukraine đã hòa nhập vào xã hội tại nước tiếp nhận và cần được phép “chuyển sang các quy chế pháp lý cấp quốc gia hoặc cấp Liên minh châu Âu phản ánh tốt hơn hoàn cảnh mới của họ”.
Dù vậy, cơ hội chuyển sang những loại giấy phép cư trú khác vẫn rất hạn chế. Tại nhiều nước, trong đó có Đức – quốc gia đang tiếp nhận nhiều người tị nạn Ukraine nhất Liên minh châu Âu với 1,3 triệu người – họ có thể xin giấy phép cư trú thông thường để làm việc, kinh doanh hoặc học tập. Tuy nhiên, các tiêu chí thường khá khắt khe, đặc biệt về thu nhập.
Chỉ Séc và Ba Lan có quy chế được thiết kế riêng
Trong 27 nước thành viên Liên minh châu Âu, hiện chỉ Séc và Ba Lan thiết lập loại hình cư trú chuyển tiếp hoàn toàn mới, dành riêng cho người Ukraine đang hưởng bảo vệ tạm thời. Tuy nhiên, điều kiện áp dụng tại hai nước có sự khác biệt lớn.
Từ tháng 3.2025, người tị nạn Ukraine tại Séc có thể xin “giấy phép cư trú dài hạn đặc biệt”. Về mặt pháp lý, đây là một quy chế cư trú thông thường theo Luật Người nước ngoài của Séc.
Giấy phép có hiệu lực 5 năm và toàn bộ thời gian cư trú theo diện này được tính vào thời hạn cần thiết để có thể xin thường trú. Trong khi đó, thời gian hưởng bảo vệ tạm thời chỉ được tính một nửa.
Danh sách điều kiện đối với người nộp đơn tương đối dài. Họ phải hưởng bảo vệ tạm thời ít nhất hai năm, không có tiền án, không nợ bảo hiểm y tế, có nơi ở bảo đảm và độc lập về kinh tế.
Mức thu nhập tối thiểu được quy định là 440.000 korun mỗi năm, cộng thêm 110.000 korun cho mỗi thành viên khác trong hộ gia đình.
Theo Liên hiệp các tổ chức phi chính phủ làm việc với người di cư, một số yêu cầu, đặc biệt là tiêu chí thu nhập tối thiểu, quá khắt khe, khiến loại giấy phép này chỉ phù hợp với một nhóm nhỏ.
Thống kê chính thức của Chính phủ Séc cho thấy trong đợt đầu tiên, khoảng 82.000 người bày tỏ nguyện vọng xin giấy phép, nhưng chỉ 16.000 người đáp ứng các điều kiện luật định.
Ở đợt thứ hai diễn ra vào tháng 4.2026, với các điều kiện không thay đổi, gần 57.000 người nộp đơn và 22.000 người đủ tiêu chuẩn. Tỷ lệ thành công tăng lên, nhưng tổng số người nộp đơn lại giảm đáng kể. Cuối cùng, chỉ khoảng 10% tổng số người hưởng bảo vệ tạm thời có thể tiếp cận quy chế cư trú mới.
Sự khắt khe của Séc còn thể hiện ở chỗ, khác với phần lớn các nước châu Âu khác, người Ukraine tại đây hiện chưa thể chuyển sang bất kỳ loại giấy phép cư trú dài hạn nào khác.
Tình hình có thể thay đổi trong năm tới. Theo dự thảo sửa đổi nghị định của chính phủ, người Ukraine sẽ được phép nộp đơn xin thẻ lao động.
Ba Lan cũng bắt đầu cung cấp một quy chế đặc biệt mới cho người tị nạn Ukraine từ tháng 6.2026. Thẻ cư trú CUKR có một số điểm tương đồng với giấy phép cư trú dài hạn đặc biệt của Séc, nhưng cũng tồn tại những khác biệt căn bản.
Thẻ CUKR có hiệu lực ba năm. Sau khi hết thời hạn này, người sở hữu có thể nộp đơn xin các loại giấy phép cư trú dài hạn thông thường.
Khác biệt đáng chú ý nhất nằm ở điều kiện xét duyệt. Trong khi Séc đưa ra danh sách yêu cầu tương đối dài, Ba Lan về cơ bản chỉ đặt ra hai tiêu chí: người nộp đơn phải đang hưởng bảo vệ tạm thời tại thời điểm nộp hồ sơ và trước đó phải duy trì quy chế này liên tục ít nhất một năm.
Mặc dù điều kiện của thẻ CUKR tương đối dễ tiếp cận trên lý thuyết, mức độ quan tâm thực tế lại khá thấp. Theo kết quả điều tra được cổng thông tin OKO.press công bố cuối tháng 10.2026, chỉ khoảng 77.000 người bày tỏ nguyện vọng xin thẻ, trong đó hơn 24.000 người đã được cấp.
Tỷ lệ hồ sơ bị từ chối tại Ba Lan rất thấp, đến nay chỉ có 75 trường hợp. Tuy nhiên, con số người nộp đơn vẫn thấp hơn nhiều so với ước tính của chính phủ rằng quy chế mới có thể thu hút hơn 800.000 người.
Các chuyên gia được OKO.press phỏng vấn cho rằng nguyên nhân chính là cơ quan chức năng chưa cung cấp đầy đủ thông tin. Hiện chưa rõ vì sao chính phủ không tích cực quảng bá cơ chế chuyển đổi này.
Áo và Ireland tận dụng các loại giấy phép hiện có
Hai quốc gia khác đã mở con đường riêng để người tị nạn Ukraine có thể định cư dài hạn hơn là Áo và Ireland.
Tại Áo, người Ukraine đang hưởng bảo vệ tạm thời có thể chuyển sang thẻ Rot-Weiß-Rot Plus, còn tại Ireland, họ có thể xin giấy phép Stamp 4.
Khác với giấy phép cư trú dài hạn đặc biệt của Séc hoặc thẻ CUKR của Ba Lan, đây không phải là các quy chế chỉ dành riêng cho người Ukraine. Áo và Ireland sử dụng những loại giấy phép đã tồn tại từ lâu, sau đó bổ sung người Ukraine hưởng bảo vệ tạm thời vào nhóm được quyền nộp đơn.
Tuy nhiên, dữ liệu hiện có cho thấy số người thực sự chuyển đổi tại hai nước này cũng không cao hơn đáng kể so với Séc và Ba Lan.
Tổng số người Ukraine, không chỉ riêng người tị nạn, sở hữu thẻ Rot-Weiß-Rot Plus tại Áo đã tăng từ khoảng 3.000 người năm 2024 lên gần 14.000 người hiện nay. Trong khi đó, Áo đang tiếp nhận hơn 90.000 người tị nạn chiến tranh từ Ukraine.
Tại Ireland, theo thông tin gần đây của báo The Irish Examiner, mới chỉ khoảng 2.400 người đăng ký tham gia cơ chế chuyển đổi. Thời gian tiếp nhận hồ sơ mới bắt đầu từ tháng 9.2026, nhưng hạn chót đã được ấn định vào tháng 3.2027.
Mức độ quan tâm thấp tại cả Áo và Ireland được cho là liên quan trực tiếp đến các điều kiện nghiêm ngặt.
Ở Áo, người nộp đơn phải chứng minh đã có ít nhất một năm làm việc có đóng bảo hiểm, có khả năng tự chủ tài chính và biết tiếng Đức ở mức cơ bản.
Tại Ireland, rào cản lớn nhất là yêu cầu người nộp đơn phải sống trong chỗ ở không nhận hỗ trợ của nhà nước. Hiện chỉ khoảng một phần ba trong tổng số khoảng 120.000 người tị nạn Ukraine tại Ireland đáp ứng điều kiện này.
Châu Âu vẫn thiếu một giải pháp thống nhất
Bức tranh về các loại giấy phép cư trú tiếp nối sau cơ chế bảo vệ tạm thời tại châu Âu hiện giống những “ốc đảo” chính sách riêng biệt hơn là một hệ thống thống nhất như mục tiêu trong các khuyến nghị của Ủy ban châu Âu.
Số quốc gia mở đường cho người Ukraine định cư lâu dài và có cuộc sống ổn định hơn đang tăng chậm. Hà Lan và Latvia cũng đang chuẩn bị các loại giấy phép mới hoặc cơ chế chuyển đổi.
Tuy nhiên, một giải pháp thực sự dành cho hàng triệu người tị nạn, vừa có phạm vi tiếp cận rộng rãi vừa bảo đảm sự ổn định lâu dài, vẫn chưa xuất hiện.
Vấn đề chuyển đổi khỏi cơ chế bảo vệ tạm thời cũng phản ánh một thách thức kéo dài trong chính sách di cư của châu Âu: các quốc gia dễ đạt được khuyến nghị chung hơn là xây dựng được một cách làm chung.
Nguồn: ČT24











