Phóng viên Séc gắn thiết bị theo dõi quần áo cũ, phát hiện đường dây kinh doanh xuyên lục địa núp bóng từ thiện
Bốn món quần áo được các phóng viên Đài Truyền hình Séc gắn thiết bị định vị rồi bỏ vào thùng thu gom đã đi qua Slovakia, Ba Lan, Bỉ, Togo, Benin, Nigeria và Niger. Cuộc điều tra cho thấy đằng sau những thùng chứa mang nhãn “thu gom sinh thái – từ thiện” chủ yếu là một ngành kinh doanh sinh lời, trong khi chỉ một phần nhỏ quần áo thực sự đến tay người cần hỗ trợ.

Tháng 5, chương trình Reportéři ČT của Đài Truyền hình Séc đã khâu thiết bị theo dõi vào bốn món quần áo cũ gồm một chiếc áo sơ mi đen, quần jeans xanh, áo khoác đỏ và quần màu be. Sau đó, các phóng viên bỏ chúng vào những thùng thu gom chuyên dụng của bốn doanh nghiệp lớn là TextilEco, KlokTex, Dimatex và Potex.
Trong sáu tháng tiếp theo, nhóm điều tra theo dõi hành trình của số quần áo này qua nhiều quốc gia, bằng đường bộ, đường sắt và đường biển. Tổng quãng đường có món vượt quá 10.000 km.
Những hành trình vòng vèo khắp châu Âu
Chiếc quần jeans được bỏ vào thùng của TextilEco, còn áo khoác được đưa vào thùng của Potex. Ngày 2/6, cả hai cùng xuất hiện tại cơ sở của công ty Orion OK gần Brno. Tuy nhiên, một nữ nhân viên kinh doanh tại đây lại khẳng định với các phóng viên rằng công ty không tiếp nhận bất cứ thứ gì từ các thùng thu gom quần áo.
Chiếc áo sơ mi trong thùng KlokTex đi từ Praha đến cơ sở của công ty Koutecký tại Lahošť, gần Teplice. Sau đó, nó được chuyển tới các kho hàng ở làng Orechová, cách biên giới Ukraine vài kilomet. Các thương nhân tại đây cho biết hàng hóa của họ có nguồn gốc từ châu Âu.
Chiếc quần màu be trong thùng Dimatex lại kết thúc chặng đầu tiên tại thành phố Kielce ở miền trung Ba Lan. Nó được chuyển tới trụ sở của tập đoàn VIVE, chủ sở hữu Dimatex, qua Pardubice và Týniště nad Orlicí. Thiết bị phát tín hiệu lần cuối từ Ba Lan vào ngày 23/6 rồi im lặng.
Một món quần áo khác xuất hiện tại ga hàng hóa đường sắt ở Sławków, Ba Lan. Sau đó, các phóng viên phát hiện nó đã được đưa tới cảng Gdynia ở miền bắc nước này.
Ngày 14/9, chiếc áo sơ mi rời Gdynia bằng tàu biển. Một tuần sau, thiết bị gửi tín hiệu từ thành phố cảng Antwerp của Bỉ, trước khi tiếp tục hành trình tới châu Phi. Tín hiệu cuối cùng được ghi nhận ngày 18/10 tại khu vực cảng Lomé, thủ đô Togo.
“Thị trường quần áo cũ tại châu Phi đã là một ngành kinh doanh khổng lồ trong nhiều năm. Rất nhiều quần áo cuối cùng bị bỏ đi, bị ném xuống sông, ngoài đường phố hoặc ra đại dương”, nhà báo Mateo Koffi Fraschini tại Togo cho biết.
Đầu tháng 10, chiếc quần từng xuất hiện ở Kielce cũng phát tín hiệu từ Togo, nhưng không dừng lại lâu. Nó tiếp tục đi qua Benin và Nigeria trước khi đến một khu chợ ở thủ đô Niger.
“Tôi đặt mua các kiện quần áo cũ từ Đức. Đây không phải những kiện hàng pha trộn hoặc đóng gói ngẫu nhiên mà đều được lựa chọn kỹ. Chúng tôi có đủ mọi loại quần ở đây”, thương nhân Niger Omar Himadou nói.
Theo kết quả điều tra của Reportéři ČT, hoạt động mua bán quần áo cũ tại châu Phi là ngành kinh doanh trị giá hàng tỷ USD và tạo cơ hội kiếm sống cho hàng triệu người. Tuy nhiên, những mặt hàng không bán được thường bị đưa tới bãi rác, trở thành gánh nặng lớn đối với môi trường.
TextilEco trở thành doanh nghiệp thu gom lớn nhất
Sau khi theo dõi hành trình xuyên châu Âu và châu Phi, các phóng viên tìm đến những doanh nghiệp kinh doanh quần áo đã qua sử dụng.
Điểm đầu tiên là Orion OK, nơi hai món quần áo từ hai thùng thu gom khác nhau từng xuất hiện. Nhóm điều tra muốn xác định công ty này giao dịch với bao nhiêu doanh nghiệp thu gom và đã mua số quần áo trên từ đơn vị nào.
Ông Oldřich Kříž, Giám đốc điều hành Orion OK, cho biết công ty bắt đầu hợp tác với Potex từ đầu năm nay. Ông phủ nhận có giao dịch với TextilEco, nhưng thừa nhận hàng hóa của doanh nghiệp này có thể nằm trong một lô hàng do Potex cung cấp.
Hai công ty trên thực tế có quan hệ chặt chẽ. Từ mùa xuân, Potex đã trở thành thành viên của tập đoàn TextilEco, qua đó giúp tập đoàn này trở thành doanh nghiệp lớn nhất trong lĩnh vực thu gom hàng dệt may tại Séc.
Mỗi ngày, các xe tải chở quần áo từ khoảng 6.000 thùng thu gom trên toàn Séc tới cơ sở phân loại ở Boskovice. Theo bà Karolína Vepřková, người phát ngôn TextilEco, khoảng 100 nhân viên tại đây xử lý từ 50 đến 60 tấn hàng dệt may mỗi ngày.
Những món đồ tốt nhất được bán tại chuỗi cửa hàng đồ cũ Genesis thuộc sở hữu của công ty. Phần còn lại tiếp tục được bán, chủ yếu ra nước ngoài.
“Quần áo dành cho xuất khẩu được đưa tới các thị trường châu Phi, Trung Đông hoặc Pakistan”, bà Vepřková cho biết.
Theo người phát ngôn TextilEco, lượng hàng dệt may hiện quá lớn và thị trường chưa đủ khả năng phân loại, xử lý toàn bộ trong phạm vi Liên minh châu Âu.
Ông Kříž nhận xét: “Số hàng này được mua đi bán lại theo cách hoàn toàn khó dự đoán. Có những hành trình vòng vèo khắp châu Âu gần như không thể giải thích được”.
Bao nhiêu quần áo thực sự được làm từ thiện?
Các doanh nghiệp kinh doanh hàng dệt may thu gom thường ít công khai về hoạt động của mình. Theo điều tra, họ lo ngại rằng nếu người dân biết quần áo bỏ vào thùng không được chuyển thẳng tới tổ chức từ thiện mà chủ yếu đem bán, mọi người sẽ không còn quyên góp đồ chất lượng tốt, khiến doanh nghiệp thiếu hàng để kinh doanh.
Khảo sát của Reportéři ČT cho thấy phần lớn người bỏ quần áo vào các thùng thu gom đều tin rằng hành động của họ nhằm giúp đỡ người khó khăn.
Một số doanh nghiệp, trong đó có Potex, ghi trên thùng rằng đây là hoạt động “thu gom sinh thái – từ thiện”. Những đơn vị khác in trực tiếp tên hoặc biểu tượng của tổ chức từ thiện được cho là sẽ nhận hỗ trợ.
TextilEco hỗ trợ Quỹ Sova. “Quỹ Sova chủ yếu giúp đỡ những trẻ em gặp bất lợi về sức khỏe hoặc hoàn cảnh xã hội”, bà Vepřková nói.
Bà cũng cho biết TextilEco hợp tác với một số tổ chức từ thiện và cơ sở chăm sóc để cung cấp hỗ trợ vật chất. Tuy nhiên, TextilEco và Potex không công bố tỷ lệ cụ thể trong tổng số 100 tấn quần áo được chuyển cho hoạt động từ thiện.
Quỹ Sova cho biết trong 12 năm hoạt động đã phân phối khoảng ba triệu koruna cho người cần giúp đỡ, tương đương khoảng 250.000 koruna mỗi năm. Trong khi đó, theo báo cáo tài chính gần nhất được công bố năm 2022, doanh thu của TextilEco đạt hàng chục triệu koruna.
Dimatex, doanh nghiệp lớn thứ hai trên thị trường hàng dệt may phế thải, vận hành hơn 4.000 thùng thu gom và cũng gọi đây là hoạt động “sinh thái – từ thiện”.
Tuy nhiên, Giám đốc Dimatex Lukáš Killar thừa nhận chỉ một lượng rất nhỏ quần áo được dùng làm hỗ trợ vật chất, trong khi một phần được bán tại châu Phi.
“Chúng tôi làm những gì hiệu quả nhất và những gì trong hoàn cảnh hiện nay có thể mang lại ít nhất một khoản lợi nhuận nào đó”, ông Killar nói. Theo ông, các tổ chức phi lợi nhuận nhận được hàng chục tấn hàng dệt may.
KlokTex có quỹ riêng mang tên Kloktex Help và in biểu tượng của Quỹ hỗ trợ trẻ em gặp nguy hiểm Klokánek trên các thùng thu gom. Tuy nhiên, bà Pavlína Klementová, Giám đốc KlokTex đồng thời là Chủ tịch Hội đồng quản trị Kloktex Help, nhiều lần từ chối trao đổi với phóng viên.
Trong tài liệu quảng bá, KlokTex tuyên bố với mỗi kg hàng còn sử dụng được, một koruna sẽ được chuyển vào tài khoản của Klokánek. Trong 10 năm qua, công ty đã trao cho quỹ này khoảng bảy triệu koruna. Không thể xác định từ các nguồn công khai doanh nghiệp đã thu được bao nhiêu lợi nhuận trong cùng thời gian.
Doanh nghiệp nói đang bên bờ phá sản
Các công ty vận hành thùng thu gom cho biết họ đang ở bên bờ phá sản. Theo họ, tình hình thay đổi từ hai năm trước, khi các địa phương bắt đầu phải thực hiện nghĩa vụ phân loại hàng dệt may.
Kể từ đó, doanh nghiệp thu gom được nhiều hàng hơn nhưng chất lượng kém hơn, khiến lượng sản phẩm có thể bán lại giảm xuống.
“Trong hệ thống trước đây, khi chủ yếu thu gom hàng có thể bán tại các cửa hàng đồ cũ, tổng sản lượng vào khoảng 25.000 tấn mỗi năm. Hiện nay, theo dữ liệu của Bộ Môi trường, lượng thu gom đạt khoảng 30.000-35.000 tấn”, ông Petr Havelka, Giám đốc Hiệp hội Quản lý chất thải Séc, cho biết.
“Năm 2025, tỷ lệ hàng dệt may phế thải mà các công ty phải tiêu hủy đã tăng lên. Từ chỗ có thể mang lại giá trị dương cho các địa phương, chúng tôi đã chuyển sang mức âm”, ông Killar của Dimatex nói.
Bà Vepřková cũng xác nhận tình hình hiện nay “thực sự nghiêm trọng”.
Chi phí thu gom tăng gấp ba
Các doanh nghiệp chuyển phần thua lỗ hoặc chi phí gia tăng sang chính quyền địa phương, chủ yếu bằng cách nâng giá thuê thùng và phí thu gom.
Bà Olga Dočkalová, Chủ tịch Ủy ban Môi trường thuộc Liên minh các thành phố và đô thị, cho biết vào tháng 1/2025, các địa phương phải trả 8.000 koruna cho mỗi thùng.
“Đột nhiên đến giữa năm, mức giá tăng lên 12.000 koruna một thùng và cuối năm là 24.000 koruna”, bà Dočkalová nói.
Ông Tomáš Dubský, Phó chủ tịch thứ nhất Hiệp hội Chính quyền địa phương, nhận xét: “Quá trình này thực sự đi kèm tình trạng hỗn loạn rất lớn. Hoàn toàn không có sự thống nhất về mức giá hợp lý mà chúng tôi phải trả cho dịch vụ”.
Bộ Môi trường sau đó mở chương trình hỗ trợ dành cho doanh nghiệp, đóng góp chi phí phân loại và tái chế. Khoản trợ cấp nhằm ổn định thị trường cho tới khi các nhà sản xuất hàng dệt may bắt đầu cùng chịu chi phí.
Quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, gọi tắt là EPR, dự kiến có hiệu lực tại Séc muộn nhất vào năm 2028.
“Chúng ta còn hỗ trợ thêm bằng cách trả cho các công ty này hai koruna trên mỗi kg hàng dệt may được xử lý. Chính quyền địa phương phải trả nhiều tiền hơn, trong khi nhà nước vẫn tiếp tục trợ cấp. Theo tôi, hệ thống hiện nay rất mất cân đối”, ông Robert Šimek, Giám đốc công ty Retex, nhận định.
Bà Dočkalová, người từng giữ chức thị trưởng làng Sudice ở vùng Nam Morava trong nhiều năm, cho biết tại một số địa phương nhỏ, chi phí xử lý một tấn hàng dệt may thậm chí cao hơn chất thải nguy hại.
“Điều này phần nào tạo cảm giác rằng các địa phương đang phải gánh rủi ro kinh doanh cho doanh nghiệp”, bà nói.
Các phóng viên nhiều lần đề nghị Bộ Môi trường, cơ quan phụ trách lĩnh vực này, tham gia phỏng vấn trước máy quay nhưng không thành công. Bộ phận báo chí của Bộ cuối cùng chỉ gửi câu trả lời bằng văn bản.
Thời trang “siêu nhanh” làm trầm trọng khủng hoảng rác thải
Rác thải dệt may không chỉ là vấn đề của Séc mà đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Vấn đề bắt đầu từ trước khi quần áo bị bỏ vào thùng thu gom: thế giới sản xuất nhiều hơn rất nhiều so với nhu cầu sử dụng, trong khi chất lượng ngày càng giảm.
“Hàng dệt may là loại sản phẩm hiện diện cực kỳ dồi dào trên thế giới. Người ta nói rằng nếu hoạt động sản xuất dừng ngay bây giờ, lượng quần áo hiện có vẫn đủ để con người mặc trong ít nhất hai đến ba năm nữa”, Phó giáo sư Jiří Chvojka thuộc Khoa Dệt may, Đại học Kỹ thuật Liberec, cho biết.
Bà Petra Bečková, đồng sáng lập Lovers Market, cho rằng thị trường đã vượt khỏi khái niệm “thời trang nhanh” để bước sang giai đoạn “thời trang siêu nhanh”.
“Phần lớn là các cửa hàng châu Á, có thể phản ứng với xu hướng chỉ trong vài tuần. Họ dùng thuật toán để xác định sản phẩm nào nhận nhiều lượt thích nhất trên TikTok, rồi dựa vào đó sản xuất một lô nhỏ. Những món đồ này có chất lượng thấp. Vì vậy, dù sau đó chúng xuất hiện trong cửa hàng đồ cũ, tại bãi rác hay bất kỳ đâu, chúng vẫn tồn tại ở đó trong rất nhiều năm”, bà Bečková nói.
Cuối cùng, người tiêu dùng vẫn phải trả tiền
Liên minh châu Âu muốn các nhà sản xuất chịu chi phí xử lý rác thải. Theo cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, doanh nghiệp phải đóng một khoản phí cho mỗi sản phẩm đưa ra thị trường. Nguồn tiền này sau đó được dùng để chi trả cho hoạt động thu gom và tái chế, tương tự mô hình đang áp dụng đối với thiết bị điện tử.
Tuy nhiên, ông Havelka cảnh báo: “Mọi chi phí phát sinh thêm từ việc xây dựng hệ thống EPR cuối cùng vẫn chỉ do người dân chi trả”.
Bà Jana Schillerová, người phát ngôn Bộ Môi trường, cho biết: “Mục tiêu là xây dựng một hệ thống vừa đáp ứng các yêu cầu của pháp luật châu Âu, vừa có khả năng vận hành hiệu quả. Hệ thống sẽ cải thiện việc xử lý các loại chất thải liên quan, đồng thời bảo đảm gánh nặng hành chính ở mức hợp lý đối với tất cả các bên tham gia”.
Theo CT24











