Nghệ thuật 'khiêu khích' ẩn sau quả chuối dán tường 6 triệu USD
Đằng sau quả chuối dán tường 6 triệu USD gây tranh cãi toàn cầu là một chiến thuật khiêu khích bài bản đã tồn tại hàng trăm năm trong lịch sử nghệ thuật.
Năm 2019, tại hội chợ nghệ thuật Art Basel Miami Beach, Mỹ, nghệ sĩ người Italy Maurizio Cattelan đã tạo nên một trong những cơn địa chấn văn hóa lớn nhất thời đại khi trình làng tác phẩm mang tên Comedian.
Tác phẩm là một quả chuối tươi mua ngoài chợ được dán lên tường bằng một mẩu băng dính bạc. Bất chấp sự vô lý trong mắt công chúng, hai phiên bản đầu tiên của Comedian nhanh chóng được bán với giá 120.000 USD mỗi bản, phiên bản thứ ba đạt mức 150.000 USD. Đến năm 2024, một phiên bản tiếp tục được đấu giá lại thành công với con số kỷ lục 6,24 triệu USD.
Người mua không chỉ sở hữu quả chuối hay băng dính mà nhận được giấy chứng nhận tính nguyên bản kèm hướng dẫn chi tiết về cách thay mới quả chuối khi nó bị hỏng.
Sự xuất hiện của Comedian đã kích hoạt một làn sóng tranh cãi dữ dội trên truyền thông quốc tế, báo chí chính thống và mạng xã hội. Tác phẩm lập tức trở thành hiện tượng toàn cầu, thu hút vô số ảnh chế (meme) bắt chước và những bình luận giễu cợt lẫn kinh ngạc.
Giới phê bình chia rẽ gay gắt về giá trị thẩm mỹ lẫn chiều sâu của nó. Những người phản đối dữ dội nhất lại chính là những người viết về nó nhiều nhất. Phản ứng này giúp nâng giá trị thị trường của tác phẩm lên mức không tưởng, đồng thời châm ngòi cho làn sóng bức xúc về sự lãng phí tiền bạc trong giới thưởng thức nghệ thuật thượng lưu.
Đằng sau cơn sốt dư luận là chiến lược truyền thông lão luyện của Cattelan, bậc thầy "khiêu khích" đã vận dụng triệt để các bài học từ lịch sử nghệ thuật.
Hơn 400 năm trước, Caravaggio từng gây chia rẽ sâu sắc khi đưa vào các bức tranh tôn giáo mức độ bạo lực, nhục cảm và sự u tối mang tính đột phá - những yếu tố sau đó đã đưa tên tuổi ông vươn tầm quốc tế. Đến thế kỷ 19, những gương mặt ngày nay được tôn vinh bậc nhất như JMW Turner, John Constable, Manet, Monet, Gauguin, Whistler hay Cézanne cũng từng tiên phong mở đường cho các thủ pháp nghệ thuật mới, để rồi phải hứng chịu làn sóng chế giễu gay gắt từ giới phê bình.
Hệ quả là đến đầu thế kỷ 20, sự đột phá trong nghệ thuật và sự khinh miệt của số đông ngày càng được xem như hai mặt của cùng một đồng xu. Sự chỉ trích gay gắt lại là đòn bẩy tự quảng bá hiệu quả nhất.
Cattelan không dùng lý thuyết phức tạp mà đánh thẳng vào các biểu tượng quen thuộc. Ông từng dán chính nhà buôn nghệ thuật của mình lên tường trong tác phẩm A Perfect Day (1999) để giễu cợt ngành công nghiệp này.
Với Comedian, ông lặp lại đúng thủ pháp đó để mỉa mai các giá trị phù phiếm của thị trường thương mại nghệ thuật. Bằng việc kết hợp giữa truyền thống tranh tĩnh vật có từ năm 1500 và khái niệm "readymade" (đưa vật thể đời thường vào bối cảnh nghệ thuật) do Marcel Duchamp khởi xướng từ đầu thế kỷ 20, Cattelan đã biến một vật thể giản đơn thành đề tài bàn luận toàn cầu.
Vào thập niên 1910, Duchamp đã lấy những đồ vật như bồn tiểu, bánh xe đạp đặt vào viện bảo tàng rồi gọi đó là nghệ thuật. Hành động đó nhằm đặt câu hỏi thách thức: "Một thứ được coi là nghệ thuật là do bản thân nó đẹp hay chỉ do người ta gắn cái nhãn nghệ thuật lên nó?".
Dù gây sốc thời đó, câu hỏi này thực ra đã được các triết gia Hy Lạp cổ đại như Plato mổ xẻ từ hàng nghìn năm trước. Thế nên, việc Cattelan dán một quả chuối lên tường thực chất là một thủ pháp rất "cổ điển" trong giới nghệ thuật.
Sự thật trớ trêu đằng sau Comedian là chẳng có điều gì thực sự mang tính đột phá. Mọi chất liệu, từ tính giễu nhại đến thủ pháp vật thể có sẵn, đều đã quá quen thuộc trong lịch sử nghệ thuật. Tác phẩm đơn thuần là sự tính toán chính xác của một "bậc thầy khiêu khích" biết cách biến sự cũ kỹ thành một "cú sốc" trị giá triệu USD, nhà bình luận của BBC Matthew Wilson nhận xét.
(Theo VnExpress)
