“Phân bổ công bằng hơn. Cơ hội ngang bằng cho trẻ em. Phòng ngừa vấn đề. Xóa bất bình đẳng. Tính đến hoàn cảnh kinh tế – xã hội của học sinh.” Bằng những khẩu hiệu này, Bộ Giáo dục dưới thời bộ trưởng Mikuláš Bek (STAN) đã vận động cho việc áp dụng cơ chế gọi là “chỉ số hóa” (indexace). 

Cơ chế này được thiết kế để đảm bảo nguồn hỗ trợ tài chính cao hơn cho các trường có nhiều học sinh có nhu cầu giáo dục đặc biệt. Tuy nhiên, từ tháng 1 đến nay, các trường vẫn mỏi mòn chờ đợi khoản tiền đã hứa – và sẽ còn phải chờ tiếp. Bộ dự kiến sẽ chỉ bắt đầu chi trả từ năm học tới.

“Cho đến nay, khi tôi đặt câu hỏi cho Bộ, câu trả lời ‘ma thuật’ thường là: hãy liên hệ với đơn vị chủ quản, hoặc tự tìm cách xoay xở,” hiệu trưởng Trường Tiểu học Za Chlumem, bà Barbora Schneiderová, chia sẻ. Ngôi trường tại vùng Ústí có khoảng 85% học sinh thuộc diện thiệt thòi, nằm trong nhóm đối tượng trọng tâm lẽ ra phải nhận được hỗ trợ. Thay vì từ nhà nước, hiện nay trường nhận hỗ trợ từ chính đơn vị chủ quản là thành phố Bílina.

Cơ chế chỉ số hóa trường học được đưa vào luật qua sửa đổi Luật Giáo dục, có hiệu lực từ tháng 1 năm nay. Nói đơn giản, các trường sẽ nhận thêm kinh phí dựa trên một số yếu tố (“chỉ số”), như tỷ lệ cao học sinh có tiếng mẹ đẻ khác, hay nhiều trẻ xuất thân từ gia đình khó khăn. Nguồn kinh phí này được dành cho việc chi trả trợ giảng, giáo viên chuyên biệt hoặc nhân viên công tác xã hội trong trường, dạy kèm tiếng Séc, tổ chức lớp học nhóm nhỏ, v.v.

Tuy nhiên, Bílina không phải là trường hợp duy nhất phải “ứng tiền” thay nhà nước. Trên toàn Séc, ước tính có khoảng 400 trường đủ điều kiện được tăng kinh phí. Chi phí hỗ trợ học sinh thiệt thòi vì thế hiện đang do các thành phố và xã – với tư cách đơn vị chủ quản – gánh vác thay ngân sách trung ương.

Trợ cấp châu Âu kết thúc, nhà nước chưa kịp hỗ trợ

Những năm trước, các trường nhận được tiền châu Âu từ chương trình trợ cấp “Hỗ trợ cơ hội bình đẳng”, nhằm cải thiện điều kiện học tập cho nhóm học sinh này. Nhờ đó, các hiệu trưởng có thể tuyển thêm giáo viên chuyên biệt, nhân viên xã hội học đường, mua sắm đồ dùng học tập, hoặc lo những nhu cầu tưởng chừng rất “nhỏ nhặt” như bữa sáng cho học sinh.

“Nhờ nguồn trợ cấp, chúng tôi thấy rõ tầm quan trọng của việc bảo đảm nhân sự và các dịch vụ bổ trợ trong những ngôi trường như thế này, đặc biệt là bữa sáng cho học sinh,” Phó thị trưởng Bílina, bà Marcela Dvořáková (ODS), nói với Novinky.

Tuy nhiên, dự án trợ cấp kết thúc vào tháng 8 năm ngoái với giả định từ tháng 1 sẽ có nguồn hỗ trợ nhà nước kế tiếp. Điều này đã không xảy ra. “Vì vậy, chúng tôi cam kết rằng cho đến khi cơ chế chỉ số hóa của nhà nước thực sự vận hành, thành phố – với tư cách đơn vị chủ quản – sẽ đứng ra chi trả,” bà Dvořáková cho biết.

Bộ Giáo dục (MŠMT) trước đó giải thích việc chưa chi tiền bằng lý do ngân sách tạm thời (rozpočtové provizorium). Thế nhưng tình trạng tạm thời đã kết thúc từ tháng 3, mà các trường vẫn chưa thấy tiền đâu – và trong tương lai gần cũng chưa có gì chắc chắn.

Bộ giữ kín cả số tiền lẫn tiêu chí  

“Trong năm nay, nguồn kinh phí hỗ trợ nhân sự và hỗ trợ trực tiếp sẽ được cấp cho giai đoạn từ tháng 9 năm 2026, đồng thời sẽ có đề xuất ghi nhận cơ chế hỗ trợ này mang tính hệ thống từ năm 2027,” người phát ngôn Bộ Giáo dục, ông Ondřej Macura, trả lời câu hỏi của Novinky.

Bộ không cho biết các trường phải làm gì để xoay xở với tình trạng thiếu tiền cho các vị trí hỗ trợ đến thời điểm đó. Người phát ngôn cũng không nêu rõ số tiền được trích cho bốn tháng cuối năm 2026, dù ngân sách năm 2024 đã được thông qua.

Đối tượng được hưởng hỗ trợ cũng chưa rõ ràng. Ban lãnh đạo mới của Bộ Giáo dục có vẻ muốn điều chỉnh lại các tiêu chí. Nếu trước đây Bộ còn đề cập cả khả năng tăng phần lương ngoài ngạch cho giáo viên, thì nay, theo ông Macura, trọng tâm sẽ chuyển sang vị trí nhân viên xã hội học đường và các hình thức hỗ trợ trực tiếp học sinh. Chi tiết cụ thể được hứa hẹn sẽ công bố vào khoảng cuối mùa xuân – đầu mùa hè.

“Chúng tôi hoàn toàn không biết mình có thể trông chờ vào khoản tiền bao nhiêu. Họ nói các tham số vẫn đang được thiết lập và khoảng tháng 6 chúng tôi mới được thông báo,” hiệu trưởng Trường Tiểu học Cimburkova, ông Martin Šnajdr, xác nhận với Novinky. Tại ngôi trường có tỷ lệ học sinh thiệt thòi cao này, chi phí cho nhân viên xã hội và giáo viên chuyên biệt hiện cũng do đơn vị chủ quản – quận Praha 3 – chi trả.

“Chúng tôi đã thống nhất với đơn vị chủ quản rằng họ sẽ thanh toán các chi phí thực tế. Tôi ước tính đến tháng 8 số tiền có thể lên tới 700 nghìn korun,” hiệu trưởng cho biết. Trường có 240 học sinh, trong đó có nhiều trẻ em Rom.

Tại Bílina, chi phí dự kiến cho ba trường do thành phố quản lý cũng sẽ ở mức “vài trăm nghìn korun thấp” cho giai đoạn chuyển tiếp. “Cả ba trường của chúng tôi đều thuộc diện được chỉ số hóa, và chúng tôi cố gắng tạo điều kiện tương đương giữa các trường. Dĩ nhiên đây là gánh nặng, nhưng còn tùy chúng tôi phải gồng gánh trong bao lâu,” Phó thị trưởng Dvořáková thừa nhận, đồng thời cho biết thành phố may mắn tìm được thêm một phần nguồn lực từ chương trình trợ cấp mới, trong đó có phần ưu tiên cho vùng Ústí.

Lo ngại từ tháng 9 vẫn chưa được giải quyết

Do quá trình trao đổi thông tin từ Bộ Giáo dục bị đánh giá là chậm trễ và thiếu rõ ràng, các trường không chỉ lo lắng cho hiện tại mà cả khả năng nhận được tiền từ tháng 9.

“Tôi thực sự e rằng đến tháng 9 họ lại nói: giờ đã là tháng 9, trong ngân sách không có khoản nào, chẳng ai nghĩ tới chuyện này,” hiệu trưởng Schneiderová nói. Dù vậy, bà khẳng định nhà trường không thể dừng việc hỗ trợ học sinh.

“Tháng nào cũng có thêm trẻ cần được chăm sóc sư phạm đặc biệt, và dịch vụ đó chỉ có thể do giáo viên chuyên biệt đảm trách. Các em có quyền được hỗ trợ, nên chúng tôi không thể cắt bỏ và buộc phải tiếp tục chi trả. Hiện chỉ một biên chế giáo viên chuyên biệt đã là không đủ,” bà nhấn mạnh.

“Chúng tôi thực sự rất tiếc vì nhà nước đã đẩy gánh nặng này sang cho chính quyền địa phương. Tất cả chỉ còn biết hy vọng cơ chế chỉ số hóa có thể được triển khai từ tháng 9,” Phó thị trưởng Dvořáková nói thêm.

Theo Novinky