Số ca mắc các bệnh thoái hóa thần kinh trên toàn thế giới đang tăng rõ rệt. Riêng bệnh Parkinson trong 30 năm qua đã tăng tới 300 % – mức tăng vượt xa cả những dự báo trước đây gắn với xu hướng già hóa dân số. 

Tại Séc hiện có khoảng 85 nghìn bệnh nhân Alzheimer. Một bộ phận trong số này có thể sẽ được tiếp cận thuốc điều trị hiện đại ngay trong năm nay, nhưng chỉ ở giai đoạn rất sớm của bệnh. Việc sử dụng rộng rãi vẫn còn phụ thuộc vào phê duyệt của cơ quan quản lý và quyết định chi trả từ bảo hiểm y tế công.

Không thể chỉ đổ cho già hóa dân số

Theo giáo sư Robert Jech, Trưởng Khoa Thần kinh, Trường Y số 1 và Bệnh viện Đại học Tổng hợp Praha, không thể giải thích mọi thứ chỉ bằng việc dân số già đi.  
“Chúng tôi cho rằng nguyên nhân còn nằm ở ô nhiễm môi trường, có liên quan tới các thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật sử dụng trong nông nghiệp. Tỷ lệ Parkinson cao nhất không phải ở thành phố, mà ở nông thôn, gần các khu vực sản xuất nông nghiệp,” ông nói.

Alzheimer chủ yếu làm suy giảm các chức năng trí tuệ như trí nhớ, khả năng tập trung hay định hướng. Bệnh ảnh hưởng tới khoảng 5–8 % người ở tuổi trên 60, và gần một phần ba người trên 80 tuổi. Theo số liệu Bộ Y tế Séc, trong 11 năm qua số bệnh nhân Alzheimer trong nước đã tăng gấp đôi. Đến giữa thế kỷ này, ước tính có thể vượt mức 250 nghìn người.

Bước ngoặt trong điều trị: tác động vào cơ chế bệnh

“Lần đầu tiên chúng ta có trong tay một phương pháp điều trị không chỉ xử lý hậu quả, mà tác động trực tiếp vào cơ chế gây bệnh,” giáo sư Jech nhấn mạnh. Thuốc mới được thiết kế cho bệnh nhân ở giai đoạn rất sớm, khi triệu chứng vẫn còn nhẹ, vì vậy “việc khởi trị sớm là vô cùng quan trọng”.

Khi chỉ định, bác sĩ sẽ phải cân nhắc xem bệnh nhân có mang yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ tác dụng phụ trên não hay không. “Ví dụ như một số hình ảnh bất thường trên cộng hưởng từ, hay nguy cơ chảy máu não cao. Ở những người này, lợi ích điều trị có thể không lớn hơn rủi ro,” đại diện bộ phận báo chí Bộ Y tế, bà Jana Dobrá, cho biết. Bà lưu ý đây là liệu pháp sinh học “chỉ dành cho một nhóm bệnh nhân rất hẹp”.

Ở người bệnh Alzheimer, trong não tích tụ các loại protein bất thường. Thuốc mới, theo giáo sư Jech, có thể làm chậm tiến triển bệnh tới 35 %. “Nó có thể ‘làm sạch’ não bộ khỏi chất này tới 80 %,” ông nói rõ, đồng thời cho hay những kết quả nghiên cứu đầu tiên ghi nhận sự cải thiện về trí nhớ.

Chi phí hàng tỷ korun, chờ quyết định của SÚKL và bảo hiểm

Theo ước tính, mỗi năm có thể có từ vài trăm tới vài nghìn bệnh nhân đủ điều kiện điều trị theo phác đồ mới. Chi phí cho một bệnh nhân khoảng 1 triệu korun. Všeobecná zdravotní pojišťovna (VZP) cho biết đã bắt đầu đàm phán với các hãng bảo hiểm khác.

“Để tiếp tục các cuộc trao đổi hướng tới việc được chi trả, yếu tố then chốt là đánh giá hiệu quả, an toàn và dữ liệu dược kinh tế bởi Viện Kiểm soát Thuốc Nhà nước (SÚKL),” bà Lucie Miarková, đại diện bộ phận báo chí VZP, thông tin.

Theo SÚKL, nhà sản xuất của hai loại thuốc đã nộp đơn đề nghị xác định mức và điều kiện chi trả vào cuối năm ngoái. Hiện cơ quan này đang thu thập và thẩm định hồ sơ cần thiết để ra quyết định.

“Rất tiếc không thể nói trước khi nào thủ tục hành chính liên quan tới quyết định chi trả sẽ kết thúc. SÚKL thực hiện theo luật về bảo hiểm y tế công, và thời gian xử lý phụ thuộc vào nhiều yếu tố – đặc biệt là khối lượng, độ phức tạp của tài liệu phải thẩm định và các bước thủ tục từ tất cả các bên tham gia,” bộ phận truyền thông của SÚKL giải thích.

Theo ước tính của Hiệp hội Các hãng bảo hiểm y tế công (năm 2024), chi phí liên quan tới các dạng sa sút trí tuệ, bao gồm Alzheimer, hiện ở mức hàng chục tỷ korun mỗi năm, tương đương khoảng 1 % GDP. Con số này không chỉ gồm chi phí điều trị, mà cả chăm sóc xã hội bắt buộc cho người bệnh và hỗ trợ gia đình trực tiếp chăm sóc. Bộ Y tế trước đó hai năm từng ước tính chi phí riêng cho các thuốc mới cũng có thể lên tới hàng chục tỷ korun.

Phòng bệnh bằng lối sống và kích thích trí tuệ

Theo các chuyên gia, có thể làm chậm khởi phát sa sút trí tuệ bằng thay đổi lối sống. Bệnh ít gặp hơn ở nhóm người có trình độ học vấn cao. Ở tuổi trẻ hơn, việc học tập, rèn luyện trí tuệ đóng vai trò quan trọng. Trong độ tuổi trung niên, khoảng 50 tuổi, yếu tố phòng bệnh chính là kiểm soát tốt huyết áp cao, đái tháo đường và duy trì vận động thể lực. Ở người cao tuổi, các yếu tố nguy cơ gồm cô đơn, trầm cảm hay suy giảm thính lực.

Chuyên gia khuyến nghị người cao tuổi nên chủ động phòng ngừa: luyện trí nhớ và vận động tâm – vận động (psychomotorika). Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia (NÚDZ) hiện đang thử nghiệm dùng thực tế ảo (VR) trong huấn luyện. Trong một bài tập, người tham gia phải ghi nhớ danh sách thực phẩm và sau đó đi “mua” theo danh sách đó.

Nhiều phương pháp hỗ trợ cũng được áp dụng trong hệ thống dịch vụ xã hội cho người đã mắc bệnh. Một trong số đó là liệu pháp hồi tưởng (reminiscenční terapie), giúp bệnh nhân Alzheimer cải thiện khả năng định hướng và duy trì tiếp xúc với thực tại thông qua việc khơi gợi những trải nghiệm, ký ức lâu năm. Ngoài ra còn có canisterapie, liệu pháp tiếp xúc với chó, hỗ trợ tinh thần và cảm xúc cho người bệnh.

Theo bà Iveta Fajnerová, lãnh đạo trung tâm nghiên cứu thuộc NÚDZ, cần hình thành cơ chế hỗ trợ mang tính hệ thống: “Khi đó, tôi không thấy trở ngại nào trong việc cung cấp những phương pháp này cho bất kỳ số lượng trung tâm nào muốn áp dụng. Vấn đề then chốt là bảo đảm nguồn tài chính dài hạn, mà một trong các phương án có thể là chi trả từ bảo hiểm y tế.”

Giường bệnh tăng, nhưng chênh lệch giá giữa công và tư rất lớn

Điểm tích cực, theo ông Jiří Horecký, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà cung cấp dịch vụ xã hội, là số giường tại các cơ sở chăm sóc đặc biệt cho người sa sút trí tuệ đang tăng nhanh hơn hẳn so với các loại hình cơ sở xã hội khác.

“Trong mười đến mười một năm qua, đã có khoảng 13 nghìn giường mới được xây dựng. Chúng tôi cũng xem xét ai là bên xây dựng nhiều nhất, ai đầu tư nhiều nhất, và đó là khu vực tư nhân. Họ có thể hoàn thành một cơ sở mới trong vòng ba năm, trong khi khu vực công thường mất từ mười tới mười hai năm,” ông nói rõ.

Tuy nhiên, giữa các cơ sở có sự chênh lệch lớn về giá. Ở nhà dưỡng lão tư nhân, chi phí mà gia đình bệnh nhân phải trả có thể lên tới 50 nghìn korun mỗi tháng. Các cơ sở do địa phương hoặc các tỉnh thành lập thường rẻ hơn đáng kể, nên luôn trong tình trạng cầu vượt cung.

Theo CT24