Trợ cấp mất sức lao động là nguồn hỗ trợ tài chính quan trọng đối với hàng chục nghìn người tại CH Séc khi tình trạng sức khỏe khiến họ không còn khả năng làm việc như trước. Trong những năm gần đây, cơ cấu người nhận trợ cấp đã có nhiều thay đổi, kéo theo sự thay đổi về các nguyên nhân khiến người dân phải xin hưởng chế độ này. Các vấn đề tâm lý và bệnh lý cơ xương khớp ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong thống kê chính thức.

Ban dữ liệu của báo Deník.cz đã phân tích số lượng người hưởng trợ cấp mất sức lao động tại CH Séc cũng như những vấn đề sức khỏe phổ biến mà họ đang gặp phải.

Khi một người không còn đủ khả năng làm việc do vấn đề sức khỏe, họ thường rơi vào hoàn cảnh khó khăn về tài chính và đời sống. Trợ cấp mất sức lao động được thiết kế nhằm bù đắp phần nào khoản thu nhập bị suy giảm hoặc mất đi.

Hệ thống của CH Séc hiện phân chia mất sức lao động thành ba mức độ, dựa trên tỷ lệ suy giảm khả năng lao động:

• Mức độ 1: suy giảm từ 35% đến 49%
• Mức độ 2: suy giảm từ 50% đến 69%
• Mức độ 3: suy giảm trên 70%

Tuy nhiên, trợ cấp này không được cấp tự động. Người dân phải tự nộp đơn và đáp ứng các điều kiện pháp lý, bao gồm việc được công nhận tình trạng mất sức lao động và có đủ thời gian tham gia bảo hiểm xã hội theo quy định.

Điều kiện thời gian đóng bảo hiểm

Theo Cơ quan An sinh Xã hội CH Séc, người trên 28 tuổi phải có ít nhất 5 năm tham gia bảo hiểm trong vòng 10 năm trước khi bị mất sức lao động. Với người trên 38 tuổi, nếu không đáp ứng điều kiện này, họ vẫn có thể được công nhận nếu đã đóng bảo hiểm đủ 10 năm trong vòng 20 năm gần nhất.

Đối với người dưới 28 tuổi, yêu cầu thời gian đóng bảo hiểm ngắn hơn:

• Dưới 20 tuổi: dưới 1 năm
• Từ 20 đến 22 tuổi: ít nhất 1 năm
• Từ 22 đến 24 tuổi: ít nhất 2 năm
• Từ 24 đến 26 tuổi: ít nhất 3 năm
• Từ 26 đến 28 tuổi: ít nhất 4 năm

Hơn 420 nghìn người đang hưởng trợ cấp mất sức lao động

Hiện nay, CH Séc có hơn 420 nghìn người hưởng trợ cấp mất sức lao động. Dù vậy, số lượng này nhìn chung đang giảm dần, đặc biệt ở nhóm mất sức lao động nặng nhất.

Từ năm 2012 đến nay, số người thuộc diện mất sức lao động nghiêm trọng đã giảm khoảng 110 nghìn người. Trong quý I năm nay, nhà nước ghi nhận khoảng 152 nghìn trường hợp thuộc nhóm này. Phụ nữ vẫn là nhóm nhận trợ cấp nhiều hơn nam giới.

Theo Hội đồng Ngân sách Quốc gia Séc (NRR), tỷ lệ mất sức lao động tăng theo độ tuổi. Trước đây, đỉnh điểm thường rơi vào độ tuổi từ 60 đến 63 ở nam giới và từ 56 đến 60 ở nữ giới. Tuy nhiên, hiện nay độ tuổi này đang giảm xuống, đặc biệt ở nam giới, phản ánh xu hướng “lão hóa khỏe mạnh”.

Tỷ lệ nhận trợ cấp cũng giảm khi người dân tiến gần đến tuổi nghỉ hưu, bởi nhiều người chuyển sang hưởng lương hưu tuổi già do có lợi hơn về tài chính.

NRR dự báo số người hưởng trợ cấp mất sức lao động sẽ tiếp tục tăng và đạt đỉnh vào năm 2037, chủ yếu do dân số già hóa và tuổi nghỉ hưu theo luật ngày càng cao. Sau giai đoạn này, số lượng dự kiến sẽ giảm dần khi người dân chuyển sang chế độ hưu trí thông thường.

Mức trợ cấp ngày càng tăng

Mức trợ cấp mất sức lao động có sự chênh lệch đáng kể giữa các cấp độ.

Trong quý I năm nay:

• Mức độ 1 trung bình: 10.484 korun/tháng
• Mức độ 2 trung bình: 12.406 korun/tháng
• Mức độ 3 trung bình: 18.301 korun/tháng

Nam giới nhìn chung nhận mức trợ cấp cao hơn phụ nữ.

Sự khác biệt cũng xuất hiện giữa các khu vực. Huyện Jeseník có mức trợ cấp trung bình thấp nhất ở cả ba cấp độ, trong khi Žďár nad Sázavou và Rakovník thuộc nhóm có mức cao nhất.

Những năm gần đây, trợ cấp mất sức lao động tăng mạnh, đặc biệt do lạm phát cao và các đợt điều chỉnh đặc biệt của chính phủ.

Từ đầu năm nay, theo cải cách lương hưu dưới thời cựu Thủ tướng Petr Fiala, mức trợ cấp tối thiểu cho người mất sức lao động cấp độ 3 được nâng lên bằng 20% mức lương trung bình quốc gia, tương đương 9.800 korun/tháng, tăng thêm 4.370 korun.

Mức tối thiểu mới:

• Cấp độ 3: 9.800 korun
• Cấp độ 2: 7.350 korun
• Cấp độ 1: 6.534 korun

Dù vậy, nhiều người vẫn không đủ sống chỉ bằng khoản trợ cấp này và phải làm thêm. Luật Séc hiện không giới hạn thu nhập hoặc số giờ làm việc đối với người hưởng trợ cấp mất sức lao động.

Khó khăn khi quay lại thị trường lao động

Tổ chức hỗ trợ xã hội Fosa tại Praha cho biết nhiều người mới được công nhận mất sức lao động thường gặp khó khăn trong giao tiếp với nhà tuyển dụng.

Theo bà Lucie Bílková, tổ chức này hỗ trợ người lao động học cách trao đổi cởi mở về nhu cầu công việc thay vì chỉ tập trung vào chẩn đoán bệnh. Họ cũng được hướng dẫn chuẩn bị phỏng vấn, biết rõ nhà tuyển dụng được phép hỏi gì và cách xử lý các câu hỏi nhạy cảm.

Bà cho biết, trong thực tế, vấn đề lớn nhất thường không phải bản thân việc nhận trợ cấp mất sức lao động, mà là định kiến và sự thiếu hiểu biết liên quan đến tình trạng sức khỏe của người lao động.

Nhiều người phải đối mặt với nghi ngờ về năng lực, tốc độ làm việc hoặc độ tin cậy. Một số môi trường làm việc cũng chưa phù hợp, như làm việc theo ca, cường độ cao hoặc khó sắp xếp lịch khám chữa bệnh định kỳ.

Theo Fosa, ngày càng nhiều doanh nghiệp muốn tuyển dụng người khuyết tật do thiếu lao động, nâng cao hình ảnh doanh nghiệp và hưởng các ưu đãi tài chính từ nhà nước.

Bệnh tâm lý trở thành nguyên nhân hàng đầu

Dữ liệu của Cơ quan An sinh Xã hội Séc cho thấy nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến trợ cấp mất sức lao động hiện nay là các rối loạn tâm thần và hành vi, chiếm khoảng 27% tổng số trường hợp.

Đứng ngay sau là các bệnh cơ xương khớp và mô liên kết, bao gồm đau lưng mãn tính hay bệnh khớp. Hai nhóm bệnh này chiếm hơn một nửa tổng số trường hợp mất sức lao động tại CH Séc.

Ngoài ra còn có các bệnh thần kinh, ung thư và bệnh tim mạch.

Trong khi đó, tai nạn, bệnh tiêu hóa hoặc rối loạn nội tiết chỉ chiếm tỷ lệ thấp hơn.

Cơ cấu bệnh lý cho thấy tình trạng mất sức lao động ngày càng gắn liền với các bệnh mãn tính kéo dài thay vì chỉ do chấn thương nặng hay khuyết tật thể chất.

Sự gia tăng các trường hợp liên quan đến sức khỏe tâm thần cũng phản ánh thay đổi rộng lớn trong xã hội Séc. Các chuyên gia nhiều năm qua liên tục cảnh báo về sự gia tăng của trầm cảm, lo âu và hội chứng kiệt sức nghề nghiệp.

Theo Chương trình Giám sát Sức khỏe Tâm thần Học sinh Tiểu học tại CH Séc năm 2023:

• Khoảng 30% học sinh có dấu hiệu lo âu từ trung bình đến nặng
• 40% có dấu hiệu trầm cảm từ trung bình đến nặng

Nhà phân tích Matěj Kučera thuộc Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia cho biết: trong một lớp học trung bình 20 học sinh, có khoảng 6 em có triệu chứng lo âu và 8 em có dấu hiệu trầm cảm từ trung bình đến nặng.

Nguồn Deník.cz