Vòng xoáy nợ công đẩy nước Pháp vào hỗn loạn

Hơn nửa triệu người xuống đường biểu tình để đòi tăng phúc lợi xã hội và giảm chi phí sinh hoạt, nhưng Pháp khó đáp ứng khi nợ công ngày càng phình to.

Ôtô bị phóng hỏa tại quảng trường Place de la Republique ở trung tâm thủ đô Paris trong cuộc biểu tình ngày 17/10. (Ảnh: AP)

Khoảng 550.000-800.000 người hôm 17/10 tham gia các cuộc biểu tình trên khắp nước Pháp, nhằm phản đối tình trạng chi phí sinh hoạt gia tăng và cắt giảm chi tiêu công. Phần lớn người biểu tình tuần hành ôn hòa trên đường phố, nhưng nhiều địa điểm đã mất kiểm soát và biến thành bạo loạn.

Tổng Liên đoàn Lao động Pháp (CGT), đơn vị tổ chức biểu tình và là một trong những công đoàn lớn nhất đất nước, đã ra lời kêu gọi chính phủ tăng lương, trợ cấp, phúc lợi xã hội, đồng thời kéo giảm vật giá.

Lãnh đạo cực hữu Marine Le Pen trả lời phỏng vấn đài TF1 ở Boulogne-Billancourt, ngoại ô Paris, Pháp ngày 31/3/2025. (Ảnh: AFP)

Các cuộc biểu tình tương tự cũng đã nổ ra hồi tháng 9, trong đó các học sinh, sinh viên yêu cầu cải cách hệ thống giáo dục, tăng đầu tư cho cơ sở vật chất và tuyển thêm giáo viên.

Emile Chabal, giáo sư lịch sử đương đại tại Đại học Edinburgh, cho rằng phong trào biểu tình ở Pháp hiện nay có nhiều hình thức và yêu cầu khác nhau, nhưng đều xuất phát từ một vấn đề chung, đó là sức ép tài chính và vấn đề nợ công mà nước Pháp đã chật vật tìm cách ứng phó suốt hai thập kỷ qua.

Học sinh đụng độ với cảnh sát ở Nancy, Pháp, ngày 2/10. (Ảnh: AFP)

Áp lực này đang tăng lên do chi phí vay cao, giá nhiên liệu tăng mạnh và bất ổn chính trị khi các phe phái bắt đầu cạnh tranh để thay Tổng thống Emmanuel Macron vào mùa xuân năm sau. Các ứng viên hàng đầu thay thế ông Macron, người không thể tái tranh cử vì giới hạn nhiệm kỳ, đang liên tục đưa ra những cam kết tăng chi tiêu công để thu hút cử tri.

Marine Le Pen, ứng viên cực hữu đang dẫn đầu các cuộc thăm dò, cam kết hạ tuổi nghỉ hưu của Pháp xuống thấp nhất là 60 tuổi. Theo bà, chính sách này sẽ khiến ngân sách nhà nước tốn thêm 9 tỷ euro (khoảng 10,1 tỷ USD) mỗi năm.

Người biểu tình tập trung gần Khải Hoàn Môn ở Paris trong phong trào biểu tình "áo vàng" hồi tháng 12/2018. (Ảnh: AFP)

Trong khi đó, lãnh đạo cánh tả Jean-Luc Mélenchon, đối thủ bám sát bà Le Pen trong các cuộc thăm dò, muốn Ngân hàng Trung ương châu Âu đóng băng hoặc xóa số trái phiếu mà Ngân hàng Trung ương Pháp đang nắm giữ, trị giá 488 tỷ euro.

"Cứ đốt chúng đi", ông nói.

Thủ tướng Pháp Gabriel Attal (trái) và Tổng thống Emmanuel Macron tại Paris ngày 13/7/2024. (Ảnh: AFP)

Nợ công của Pháp hiện khoảng 4.000 tỷ USD, tương đương 119% quy mô nền kinh tế. Khi lãi suất trái phiếu chính phủ Pháp tăng mạnh, mức lãi phải trả cho các khoản vay của chính phủ được dự báo lên khoảng 100 tỷ USD vào năm 2027.

Bên cạnh đó, Pháp còn phải đối mặt với chi phí y tế và lương hưu ngày càng tăng do dân số già hóa, trong khi chi tiêu quân sự cũng tăng vì chiến sự Ukraine và việc Washington giảm đáng kể các khoản hỗ trợ cho Kiev, dồn gánh nặng lên vai Paris và các đồng minh châu Âu.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tại Paris ngày 5/10. (Ảnh: AFP)

Stacy Meichtry, nhà bình luận của WSJ, cho hay những khó khăn về nợ của Pháp bắt nguồn từ nhiều thập kỷ chi tiêu vượt khả năng để duy trì hệ thống phúc lợi hào phóng, khiến người dân quen với việc nhà nước hỗ trợ, nhất là trong khủng hoảng. Pháp đã không thể cân đối ngân sách kể từ năm 1974.

"Ở Pháp, chúng tôi có thói quen lúc nào cũng trông chờ nhà nước rót thêm một ít tiền để chi trả đủ thứ", Sylvain Maillard, nghị sĩ thuộc đảng trung dung của ông Macron, nói.

Ông Macron, cựu nhân viên ngân hàng đầu tư, tự định vị là lãnh đạo sẵn sàng đưa ra những cải cách mạnh tay để đưa nước Pháp trở lại đúng hướng. Ông đã nới lỏng quy định về thị trường lao động, giảm thuế doanh nghiệp và bãi bỏ thuế tài sản.

Những người ủng hộ ông cho rằng chính sách này đã giúp thúc đẩy tăng trưởng và đưa thâm hụt ngân sách xuống dưới ngưỡng 3% GDP theo quy định của Liên minh châu Âu (EU) trong những năm đầu nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, qua nhiều năm, ông Macron ngày càng dựa vào chi tiêu công để ứng phó với các cuộc khủng hoảng. Xu hướng này bắt đầu với hơn 10 tỷ euro để xoa dịu phong trào biểu tình "áo vàng" bùng phát năm 2018, rồi tăng mạnh trong đại dịch Covid-19 và khủng hoảng năng lượng sau xung đột Ukraine.

Ông triển khai nhiều chương trình hỗ trợ quy mô lớn cho người dân và doanh nghiệp, cam kết hành động "bằng mọi giá". Một số chính sách sau đó trở thành gánh nặng lâu dài cho ngân sách, như giảm 10 tỷ euro tiền thuế doanh nghiệp mỗi năm và tăng lương nhân viên y tế công.

Ngay cả các biện pháp được coi là tạm thời cũng kéo dài nhiều năm. Pháp chi hàng chục tỷ euro hỗ trợ tiền lương cho doanh nghiệp trong đại dịch, trong khi chương trình trợ giá năng lượng sau xung đột Ukraine vẫn được duy trì dù nguồn cung khí đốt châu Âu đã ổn định.

"Ngân sách liên tục được chi ra, nhưng không ai trong chính phủ đủ can đảm để dừng lại", thượng nghị sĩ Jean-Francois Husson, người giám sát cuộc điều tra của Thượng viện Pháp về các khoản chi tiêu, nói.

Chính phủ của ông Macron sau đó đã cố tìm cách cắt giảm chi tiêu và khắc phục tình hình tài chính nhưng không mang lại hiệu quả như mong đợi, theo Meichtry.

Đặc biệt sau cuộc bầu cử quốc hội năm 2024, trong đó phe của ông Macron để mất nhiều ghế, Bruno Le Maire, người khi đó là bộ trưởng tài chính Pháp, nhận thấy dư địa để giải quyết các vấn đề tài chính của nước này ngày càng thu hẹp.

Nếu phe của ông Macron giành kết quả tốt, Tổng thống Pháp sẽ có thêm thế mạnh tại quốc hội để tiến hành các đợt cắt giảm chi tiêu lớn. Tuy nhiên, đảng của ông lại mất nhiều ghế, khiến ông không còn giữ được thế đa số. Thủ tướng Gabriel Attal, người trẻ nhất từng giữ vị trí này ở Pháp, cũng từ chức sau đó.

"Vào thời điểm đó, mọi người chưa nhận ra rằng năm 2024 có lẽ là một trong những cơ hội cuối cùng để chúng ta có thể giảm thâm hụt theo một cách đúng đắn", Rayan Nezzar, cố vấn kinh tế của ông Attal, nói.

Quy trình thông qua ngân sách hàng năm của Pháp rơi vào hỗn loạn, khiến nhiều thủ tướng liên tiếp mất chức sau khi đề xuất cắt giảm chi tiêu lớn, đồng thời làm thị trường tài chính chao đảo. Thâm hụt ngân sách đã vượt 5% GDP trong 3 năm qua và có thể lên 6,8% GDP vào năm 2030, theo báo cáo gần đây thực hiện theo ủy quyền của Bộ Tài chính.

Những vấn đề tài chính trở nên cấp bách trong vài tháng qua. Lãi suất tăng, một phần do chiến sự tại Iran, khiến Pháp chịu ảnh hưởng nặng nề khi giới đầu tư ngày càng lo ngại về các nước có mức nợ cao.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) gần đây ước tính nợ công của Pháp có thể tăng lên 200% GDP vào năm 2050 nếu nước này không cắt giảm chi tiêu.

Yếu tố khó lường có thể đẩy Pháp vào tình thế khó khăn hơn là cuộc bầu cử tổng thống sắp tới. Giới đầu tư lo ngại cả ông Mélenchon và bà Le Pen chưa thực sự coi trọng những vấn đề tài chính của Pháp.

"Các bên đều đang nói về những cách tiếp tục tăng chi tiêu. Tình hình tài khóa của Pháp vốn đã không mấy khả quan. Nếu cộng thêm những chính sách mà các đảng này đang đề xuất, triển vọng còn tệ hơn nữa", Ales Koutny, người đứng đầu bộ phận lãi suất quốc tế tại công ty quản lý tài sản Mỹ Vanguard, nhận xét.

Mark Landler, nhà bình luận của NY Times, thậm chí cho rằng bất kỳ ai giành chiến thắng trong cuộc bầu cử sắp tới, cuộc khủng hoảng vẫn có thể buộc Pháp phải đối mặt với một thực tế rằng nước này không còn đủ khả năng đảm bảo cho hệ thống phúc lợi xã hội như hiện tại.

"Đó là nguồn cơn sâu xa nhất của sự bất mãn ở Pháp. Chúng ta là một đất nước không còn đủ khả năng làm những gì mình muốn", Michel de Rosen, doanh nhân Pháp, nói.

Thanh Tâm (Theo WSJ, NY Times, AFP)

(Theo VnExpress)