Cái chết của lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đẩy Iran vào một cuộc chuyển giao quyền lực lịch sử giữa lúc đất nước đang đối mặt với khủng hoảng chưa từng có. Không có ứng viên nào thực sự hoàn hảo, nhưng bộ máy quyền lực Iran vẫn đang vận hành.

Chiều 4-3, đại diện Hội đồng Chuyên gia Iran thông báo cơ quan này sắp hoàn thành quy trình bầu ra lãnh tụ tối cao mới kế nhiệm cố Đại giáo chủ Ali Khamenei.

Câu hỏi về người kế nhiệm ông Khamenei đã được giới phân tích thảo luận trong nhiều năm khi sức khỏe của vị lãnh tụ 86 tuổi ngày càng suy giảm. Song cho đến khi ông qua đời, vẫn chưa có ứng viên nào thực sự nổi trội hơn những người còn lại.

Không có ứng viên hoàn hảo

Theo Hiến pháp Iran, khi lãnh tụ tối cao qua đời, quyền lực sẽ được chuyển giao cho một hội đồng lãnh đạo lâm thời gồm ba thành viên.

Đồng thời, Hội đồng Chuyên gia - cơ quan gồm 88 giáo sĩ cấp cao Hồi giáo dòng Shia - sẽ nhóm họp để bầu ra lãnh tụ tối cao mới. Đây là cơ quan duy nhất có quyền bổ nhiệm, giám sát và bãi nhiệm lãnh tụ tối cao Iran.

Dẫn đầu danh sách ứng viên kế nhiệm là ông Mojtaba Khamenei - 56 tuổi, con trai vị lãnh tụ vừa qua đời. Ngày 3-3, báo New York Times dẫn nguồn thạo tin khẳng định Hội đồng Chuyên gia đã chọn ông Mojtaba kế nhiệm cha và có thể công bố kết quả ngay trong ngày 4-3.

Dù không giữ chức vụ cụ thể nào trong bộ máy tôn giáo lẫn hành chính, ông Mojtaba vẫn được xem là nhân vật có ảnh hưởng lớn trong chính trường Iran, đặc biệt thân thiết với Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo (IRGC) và lực lượng bán quân sự Basij.

IRGC được cho là đã mạnh mẽ đề cử ông Mojtaba, lập luận rằng ông có đủ năng lực dẫn dắt Iran trong thời kỳ khủng hoảng.

Ông Vali Nasr - chuyên gia gốc Iran, nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Johns Hopkins (Mỹ) - nhận định việc ông Mojtaba được chọn sẽ là minh chứng cho thấy IRGC đang nắm quyền kiểm soát chính trị Iran.

Nếu lên nắm quyền, ông Mojtaba được cho là sẽ điều hành đất nước theo đường lối cứng rắn, bảo thủ - điều được đánh giá phù hợp khi Iran cần một lãnh đạo quyết đoán để bảo vệ chế độ.

Khả năng Iran dưới thời ông xích lại gần Mỹ và Israel là rất thấp, không chỉ vì quan điểm chính trị, mà còn vì lý do cá nhân: cha, mẹ, vợ và một người con trai của ông đều đã thiệt mạng trong cuộc tập kích hôm 28-2.

Tuy nhiên, con đường đến với đỉnh cao quyền lực của ông Mojtaba không phải không có trở ngại. Chuyện "cha truyền con nối" vốn đặc biệt nhạy cảm trong giới giáo sĩ Shia, và càng nhạy cảm hơn với một chế độ được thành lập nhờ lật đổ chế độ quân chủ như Iran.

Thêm vào đó, ông không phải là giáo sĩ cấp cao, không giữ vai trò chính thức nào trong bộ máy tôn giáo hay hành chính, và chỉ có bằng cấp thần học khiêm tốn.

Ứng viên thứ hai, ông Alireza Arafi, lại sở hữu đầy đủ những gì ông Mojtaba thiếu. Ông là giáo sĩ cấp cao hàng đầu của Hồi giáo Iran và là thân tín được cố lãnh tụ Khamenei tin tưởng giao nhiều vị trí nhạy cảm - bao gồm Phó chủ tịch Hội đồng Chuyên gia, thành viên Hội đồng Giám hộ và người đứng đầu toàn bộ hệ thống chủng viện Hồi giáo Iran.

Sau cái chết của ông Khamenei, ông được chọn là một trong ba thành viên Hội đồng lãnh đạo lâm thời. Theo Viện RAND (Mỹ), nếu ông Arafi được chọn, Iran sẽ được duy trì ở trạng thái ít thay đổi nhất về đường lối so với thời ông Khamenei. Song "gót chân Achilles" của ông lại là thiếu ảnh hưởng chính trị và không có quan hệ chặt chẽ với IRGC.

Ứng viên cấp tiến hiếm hoi trong cuộc đua là ông Hassan Khomeini, cháu nội người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran - cố lãnh tụ Ruhollah Khomeini. Ông được xem là đại diện cho phe ôn hòa, có thể giúp giảm bớt sự cô lập quốc tế của Iran.

Tháng 2-2026, ông được chọn thay ông Khamenei tại một nghi lễ quan trọng kỷ niệm Cách mạng Hồi giáo - một tín hiệu về sự công nhận vị thế từ chính lãnh tụ tối cao.

Tuy nhiên, ông chưa từng nắm chức vụ công, ít có ảnh hưởng trong giới an ninh - quân sự, và từng bị cấm tranh cử Hội đồng Chuyên gia năm 2016 - cho thấy ông thiếu nền tảng quyền lực thực sự để có thể được chọn.

"Bàn tay vô hình" đứng sau quyền lực

Khi không có ứng viên nào thực sự áp đảo, giới phân tích bắt đầu nhìn nhận khả năng Iran sẽ hướng đến phương án lãnh đạo tập thể. Trao đổi với Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR), Phó chủ tịch Viện nghiên cứu Brookings, bà Suzanne Maloney, đề cập khả năng Iran sẽ phân tán quyền lực thay vì tập trung tất cả vào tay một lãnh tụ duy nhất - ý tưởng từng được cân nhắc nghiêm túc sau cái chết của cố lãnh tụ Khomeini năm 1989 nhưng cuối cùng bị gạt bỏ.

Thực ra, ngay từ khi lập quốc năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran đã theo đuổi một triết lý xuyên suốt: sự tồn vong của Cách mạng Hồi giáo quan trọng hơn bất kỳ cá nhân nào.

Triết lý này được chứng minh nhiều lần, từ giai đoạn hỗn loạn đầu thập niên 1980 đến sự chuyển giao quyền lực khi ông Khomeini qua đời năm 1989, và gần nhất là cái chết của cố Tổng thống Ebrahim Raisi do tai nạn trực thăng năm 2024. Trong tất cả các trường hợp đó, quá trình chọn ra lãnh đạo mới luôn diễn ra trơn tru và nhanh chóng.

Trước khi qua đời, đích thân ông Khamenei đã sắp xếp một "bàn tay vô hình" có thể điều hành Iran phòng khi ông không còn. Đó là ông Ali Larijani, thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao (SNSC) - cơ quan điều phối chiến lược an ninh trung tâm của Iran.

Dù không phải ứng viên lãnh tụ tối cao và không nằm trong Hội đồng lãnh đạo lâm thời, ông Larijani lại là người đang âm thầm dẫn dắt bộ máy chính trị Iran sau cái chết của ông Khamenei.

Là cựu tướng IRGC và cựu Chủ tịch Quốc hội, ông Larijani tích lũy kinh nghiệm lãnh đạo ở cả lĩnh vực quân sự lẫn chính trị.

Theo phân tích của Viện Clingendael (Hà Lan), ông không phải người cải cách cũng không phải người cực đoan, mà là một nhân vật trung thành và thực dụng, có năng lực đã được chứng minh trong việc kết nối các phe phái mà không đe dọa lợi ích cốt lõi của bên nào.

Ngay khi ông Khamenei qua đời, chính ông Larijani đã nhanh chóng xúc tiến thành lập Hội đồng lãnh đạo lâm thời, đảm bảo bộ máy chính trị tiếp tục vận hành.

Ông cũng được cho là liên quan đến mọi quyết định lớn trong nỗ lực quân sự của Iran chống trả Mỹ và Israel, bao gồm cả khả năng đàm phán, dù Tehran đã phủ nhận tin đồn này.

Do đó, bất kể ai được chọn làm lãnh tụ tối cao mới, ông Larijani chắc chắn sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt trong một Iran mới, nếu Tehran thành công trong việc bảo vệ chế độ.

Theo hai tạp chí Foreign Affairs và Foreign Policy, dù đang ở thời điểm yếu nhất kể từ khi thành lập năm 1979, Cộng hòa Hồi giáo Iran khó có khả năng sụp đổ trong ngắn hạn. Hệ thống này được thiết kế để chịu đựng, với nhiều tầng thể chế chồng chéo có thể vận hành độc lập.
Ngay cả trong kịch bản sụp đổ, hiện tại cũng khó có lực lượng đối lập nào đủ sức nắm quyền. Nhân vật nổi bật nhất là "thái tử" Reza Pahlavi - con trai cựu Quốc vương Iran, nhưng ông này không có lực lượng thực lực, không có quyền lực thực tế.
Đội ngũ của ông thậm chí còn gây chia rẽ phe đối lập khi công kích các nhà bất đồng chính kiến khác thay vì đoàn kết họ.

Theo Tuoitre