Đạo diễn Dužan Duong chia sẻ về bộ phim đầu tay của anh, trong đó anh mở ra góc nhìn vượt ra khỏi những định kiến về cộng đồng người Việt.

“Một mặt của áo khoác tôi ép logo Adidas, mặt còn lại là tên bộ phim của chúng tôi,” – đạo diễn Dužan Duong (34 tuổi) kể về việc tự tay làm đồ lưu niệm (merch) cho bộ phim đầu tay của anh mang tên "Letní škola, 2001" (Trường hè, 2001), lấy bối cảnh năm 2001. Đạo diễn thuộc thế hệ người Việt đầu tiên lớn lên tại Séc đang gợi lại "nghề cũ" của cha mình những năm 90, khi ông – giống như phần lớn người Việt thời đó – buôn bán quần áo hàng hiệu giả ở chợ trời. Chính ký ức ấy, quá trình trưởng thành và sự hình thành của cả cộng đồng đã được tái hiện qua bộ phim gia đình mang yếu tố hài hước, được anh miêu tả là “50-50” dành cho cả khán giả Séc lẫn Việt Nam. Bộ phim sẽ công chiếu lần đầu tại Liên hoan phim Karlovy Vary.

Trong phim, cha mẹ gửi cậu con trai nhỏ về Việt Nam trong thập niên 90 và cậu chỉ trở lại khi đã là thiếu niên. Anh có từng bị gửi đi như vậy không?

Có. Năm tôi sáu tuổi, bố mẹ gửi tôi về cho bà ngoại, nhưng may mắn là chỉ ba tháng. Ban đầu, họ định cho tôi học ở Việt Nam – điều này tôi chỉ biết được khi đã về đến đó. Lúc đó, bà ngoại “người Séc” và ông ngoại “người Đức” của tôi đã thuyết phục bố tôi thay đổi ý định. Vậy nên tôi không ở đủ lâu để bị sang chấn tâm lý. Một người bạn thuở nhỏ của tôi thì mãi bảy năm sau mới trở lại.

Đó là để bạn đừng quên cội nguồn văn hóa của mình?

Chủ yếu là vì thời điểm ấy bất ổn. Vì các cuộc truy quét tại chợ mà người Việt truyền tai nhau rằng không biết tương lai ra sao – có thể sẽ phải về nước, vậy thì nên gửi con đi trước. Họ làm vậy như một phản ứng bầy đàn.

Hiện tượng này vẫn còn diễn ra?

Vẫn còn. Nữ chính trong phim tôi – nghề chính là làm móng – trong quá trình quay đã gửi con trai nhỏ về Việt Nam một năm. Tương tự, bố mẹ của diễn viên vào vai nhân vật Tai cũng gửi em gái cậu ấy về quê để có thời gian làm việc ở cửa hàng tạp hóa. Những người này tầm tuổi tôi, nhưng họ vẫn chưa hội nhập, không biết tiếng Séc. Tôi không nghĩ một người mẹ Việt biết tiếng Séc lại có thể gửi con về nước như vậy. Với tôi, việc cha mẹ có thể “cắt đứt” sợi dây tình cảm với con là điều kỳ lạ.

Song cũng có trường hợp ngược lại – như chuyện gia đình đưa một thanh niên bị sa ngã sang Séc theo “kỷ luật quân đội” để thay đổi?

Đúng, anh họ tôi là ví dụ. Ở nhà thì lêu lổng, cả ngày chỉ ngủ và đi chơi buổi tối. Giờ thì sang Séc làm thu ngân.

Anh có thường về Việt Nam không?

Tôi mới về gần đây để quay phim, chứ bình thường thì không. Năm sau tôi định về để phát hành phim, nhưng không thể nói là tôi mong đợi. Nóng kinh khủng, phải đi thăm khắp họ hàng. Mà ai từ phương Tây về cũng được mong đợi phải cho tiền, mang quà theo – điều này hằn sâu trong văn hóa. Tôi không muốn làm vậy, tôi không nghĩ mình nợ ai điều gì, nhưng tôi hiểu bố mẹ vẫn thấy như vậy – vì chắc chắn là họ từng được người khác giúp đỡ để sang châu Âu định cư.

Bố mẹ anh thuộc thế hệ sang Tiệp Khắc và Đông Đức trong thập kỷ 1980 theo chương trình viện trợ xã hội chủ nghĩa. Câu chuyện của họ thế nào?

Họ sang Đức. Bố tôi từng định kinh doanh nhưng không thành, rồi cả hai cùng làm việc tại chợ Dragoun ở Cheb. Bố tôi may quần jean ở nhà, in logo hàng hiệu lên áo, bán thuốc lá lậu. Mẹ tôi quay về Việt Nam sau khi Séc chuyển đổi. Tôi sinh ra ở đó. Lúc sang Séc tôi mới 4 tuổi. Tôi có một bảo mẫu người Séc, một “bà ngoại” người Séc – cha mẹ tôi gửi tôi cho bà chăm để họ đi làm. Dần dần, bản sắc Việt trong tôi nhạt đi. Người Séc thích tự giễu bản thân, người Việt thì nghiêm túc, yêu thích sự trang trọng. Tính cách tôi nghiêng về Séc nhiều hơn.

Thời kỳ đó, người Việt cũng từng bước tham gia vào nền kinh tế ngầm – như mua đồng hồ điện tử từ các thương nhân Nam Tư, rồi bán lại ở Tiệp. Bố anh làm riêng hay thuộc một hệ thống lớn?

Thật lòng mà nói, tôi chưa bao giờ hỏi ông. Bố tôi may quần jean ở căn hộ với vài người bạn. Vì người Việt không thường làm một mình – lúc nào cũng phải có ít nhất ba người cùng kéo.

Phim cũng nói đến tệ nạn xã hội – kiểu “ông trùm” trả nợ giúp ai đó rồi ép họ làm việc trả nợ?

Bây giờ chuyện như thế chủ yếu diễn ra trong gia đình. Tôi đưa mấy đứa cháu qua Séc, rồi chúng làm ở tiệm của tôi để trả dần chi phí. Những mạng lưới mafia rộng lớn từng hoạt động thời 90 thì tôi nghĩ giờ không còn nữa.

Tại sao bối cảnh phim là chợ Dragon ở Cheb vào đầu thế kỷ mới?

Tôi muốn nhìn lại tuổi thơ, và đó là giai đoạn chợ Dragoun còn lớn. Những khu chợ Việt nổi tiếng đang dần biến mất. Sắp tới thế hệ trẻ người Việt sẽ chẳng còn biết chợ trời là gì. Người Việt thế hệ cũ vẫn nhớ. Bản thân chúng tôi tận dụng cảm giác hoài niệm ấy để truyền thông cho phim – ví dụ như dựng poster trong các tối (večerka) khắp Séc.

Nhưng chẳng phải ước mơ của nhiều người Việt là thoát khỏi cảnh bán hàng ở chợ – nơi đầy bất ổn, nhiều rủi ro, không có quyền kiểm soát?

Có thể, nhưng ký ức vẫn ở lại.  

Anh nhớ điều gì?

Hồi nhỏ tôi đạp xe trong chợ. Không có gì lý trí, chỉ là kỷ niệm tuổi thơ vui vẻ.

Còn bố mẹ anh thì sao?

Hồi đó có một cộng đồng gắn bó – đó là điều họ nhớ. Mọi người cùng nhau đi dã ngoại, nướng đồ ăn bên hồ. Còn bây giờ họ đã làm việc một mình suốt 20 năm, đóng cửa trong cửa hàng, hiếm khi giao lưu.

Chính anh cũng từng nhắc rằng đó là thời kỳ đầy bất ổn, với những cuộc truy quét của cảnh sát vì hàng giả và thuốc lá lậu...

Những đợt kiểm tra gắt gao và rắc rối ấy giờ đã thuộc về quá khứ từ lâu, và con người thường nhớ đến những điều tốt đẹp. Ngày nay, ai cũng có cảm giác rằng mỗi người sống tách biệt, trong chiếc cửa hàng riêng của mình như một thế giới khép kín.

Điều đó hẳn là một trở ngại lớn cho thế hệ người Việt lớn tuổi – vì xã hội Việt Nam vốn đề cao tính cộng đồng và gia đình.

Chủ nghĩa cá nhân thực sự không phù hợp trong cộng đồng này. Đó là lý do vì sao hầu hết người Việt lớn tuổi đều có tài khoản Facebook và tham gia vào các nhóm khác nhau để giữ liên lạc. Ví dụ, trong nhóm “Ngành thực phẩm”, các chủ tiệm tạp hóa cùng chia sẻ nơi nào đang có khuyến mãi. Và thỉnh thoảng họ tổ chức gặp mặt – ai đóng góp 1.500 korun và cả nghìn người có thể tụ họp tại chợ Sapa.

Khung cảnh chợ trong phim của anh được thể hiện rất chân thực. Anh đã tái dựng nó như thế nào?

Chợ và toàn bộ phần hình ảnh được chúng tôi tái tạo lại dựa trên những tấm ảnh gia đình. Quần áo được săn tìm tại các tiệm đồ cũ. Sau khi quay xong, chúng tôi có một đống trang phục mà cũng không biết xử lý thế nào – nên cuối cùng quyết định dùng chúng làm hàng lưu niệm (merch). Buổi chiều tôi tự ép hình: một bên áo khoác là logo Adidas, bên kia là tên phim của chúng tôi.

Cách nhìn của người Séc về người Việt và vị thế của họ đã thay đổi trong 20 năm qua. Họ trở thành những người nhập cư “mẫu mực”, hòa nhập vào xã hội, dần khẳng định vị trí của mình trong đời sống công và văn hóa. Từ trải nghiệm cá nhân, anh thấy người Séc nhìn người Việt như thế nào?

Họ vẫn chỉ lướt trên bề mặt. Trong phim, tôi muốn cho họ thấy bên dưới là gì – ví dụ khi hai người Việt nói chuyện trên đường, thì họ sẽ nói gì? Điều gì thúc đẩy họ, họ sống như thế nào, dựa vào điều gì để ra quyết định?

Ví dụ, ở phần bình luận dưới các bài đăng về bộ phim, nhiều người lên án người Rom hoặc người Ukraina, nhưng lại khen người Việt là tuyệt vời nhất.

Đúng, tôi thường gặp “chủ nghĩa phân biệt tích cực” kiểu như vậy. Họ nghĩ người Việt biết hai thứ tiếng, giỏi toán, con cái thành công và ngoan ngoãn… Nhưng thế hệ thứ ba, thứ tư sẽ không giống như vậy nữa. Khi sự sung túc đến với cộng đồng người Việt, con cái không còn phải cố gắng nhiều. Chúng không còn giúp bố mẹ trong cửa hàng, cũng không còn tham vọng. Nếu một đứa trẻ lớn lên trong gia đình có ba cửa hàng và bốn căn hộ cho thuê, thì nó không có nhiều động lực phấn đấu.

Nhưng chính suy nghĩ này cũng cho thấy các định kiến của người Séc vẫn tồn tại – một trong số đó là: người Việt chăm chỉ vô cùng.

Chúng tôi phục vụ người Séc rất tốt – nấu ăn ngon, thuốc lá thì luôn có thể ghé qua tiệm tạp hóa mua bất cứ lúc nào.

Có định kiến nào từ người Việt đối với người Séc không?

Rằng người Séc thích ăn mặn. Người Séc không dùng nhiều gia vị, chủ yếu là muối và tiêu – và theo tiêu chuẩn Việt thì họ ăn mặn quá mức. Nếu bạn là người Việt ghé nhà hàng Việt, đôi khi bạn sẽ được nhắc trước rằng phở ở đây nấu mặn hơn để người Séc dễ ăn hơn.

Vậy cũng khá vô hại – không có ác cảm gì?

Người Việt rất quý người Séc vì họ là khách hàng. Mà khách hàng thì với người Việt là tất cả. Người Việt có xu hướng giữ hòa khí. Hồi nhỏ, mẹ tôi làm nem vào dịp Giáng sinh tặng bốn hộ gia đình cùng chung cư – trong khi chúng tôi chẳng quen họ. Cũng không nói chuyện gì, nhưng mỗi năm một lần mẹ vẫn mang nem biếu họ. Người Việt biết “mua chuộc” sự hòa thuận bằng thức ăn – đó là lý do vì sao ẩm thực Việt tại Séc lại thành công đến vậy. Họ thấy người Séc thích món ăn của mình. Họ có một “tài sản” có thể chia sẻ. Và người Séc thì không thể cưỡng lại đồ ăn ngon.

Tổng thể thì có vẻ như giữa người Séc và người Việt vẫn còn một rào cản; rằng hai nền văn hóa vẫn chưa thực sự hòa quyện.

Vẫn chưa – và một phần là vì người Việt vẫn còn giữ lại những điều của riêng mình. Nhiều người có hàng triệu korun cất trong gối và không muốn bị chú ý. Cho đến khi nào họ chưa có doanh nghiệp chính thức để “rửa sạch” số tiền cũ, thì họ sẽ chưa sẵn sàng cởi mở. Người Việt có hệ thống riêng và chưa thấy cần phải hòa nhập hoàn toàn.

Người ta nói rằng bố mẹ người Việt không biểu lộ cảm xúc với con cái, không nói chuyện cởi mở với nhau. Trong phim anh làm, cha cũng không trò chuyện với con trai lớn…

Gia đình tôi cũng vậy. Chúng tôi không có văn hóa chia sẻ cảm xúc. Chúng tôi không mở lòng với bố mẹ, và họ cũng không nói với nhau những điều cốt lõi. Khi tôi bàn chuyện gì với bố thì mẹ tôi không biết. Tôi nghĩ sự khép kín này là một kiểu tổn thương truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ông bà của tôi đã trải qua chiến tranh và chưa bao giờ nói với con cháu về nó. Họ giữ mọi thứ trong lòng. Ví dụ, ông nội tôi – bên bố – chưa từng nói chuyện với tôi. Chúng tôi không quen nhau. Tôi là đứa trẻ đến từ phương Tây, còn ông là cựu lính Việt Cộng. Tôi hoàn toàn không biết ông là người như thế nào.

Ông có từng nói chuyện gì về chiến tranh với bố anh không?

Tôi nghĩ là không. Đó là điều cấm kỵ. Thêm nữa, bố tôi rời Việt Nam khi 18 tuổi, nên họ cũng không có nhiều thời gian ở bên nhau.

Bộ phim phản ánh chính khoảng cách giữa các thế hệ – người lớn không hiểu thế hệ trẻ, những người ngày càng xa cách về văn hóa, quan điểm, ngôn ngữ. Một nỗi buồn nữa là người Việt tin vào thế giới bên kia, và nếu con cái không chia sẻ niềm tin đó, thì đồng nghĩa sau khi mất đi sẽ không ai hương khói, chăm sóc họ ở thế giới bên kia.

Bố mẹ tôi vẫn còn sống, nhưng đến một lúc nào đó khi họ không còn, chúng tôi sẽ phải quyết định xem có dựng bàn thờ trong nhà hay không. Vợ tôi có lẽ sẽ đồng ý – cô ấy còn truyền thống hơn tôi, mặc dù cả hai học cùng trường cấp ba. Còn tôi thì chắc bỏ qua luôn. Tôi không thấy lý do gì phải giữ bàn thờ chỉ vì nghĩa vụ.

Anh có duy trì truyền thống nào không?

Nếu bố mẹ tổ chức tiệc, chúng tôi sẽ đến. Nhưng để tôi chủ động nghĩ đến Tết Nguyên đán sắp đến chẳng hạn, thì không. Tôi thực tế hơn. Chính vợ tôi dạy tôi mua hoa vào ngày Quốc tế Phụ nữ – một dịp rất quan trọng ở Việt Nam.

Phần phim quay tại Việt Nam có nội dung mang màu sắc du lịch – với phong cảnh ngoạn mục của vịnh Hạ Long làm nền cho một nghi thức truyền thống. Tại sao anh lại diễn tả theo kiểu đó?

Ban đầu tôi không định quay tại Việt Nam, nhưng đội ngũ sản xuất đã thuyết phục rằng điều đó sẽ có hiệu quả. Chúng tôi cố tránh khai thác khía cạnh du lịch, nhưng đồng thời cũng muốn cho thấy Việt Nam đẹp. Lúc đầu cũng tính làm một cảnh ở nghĩa trang, nhưng thấy không phù hợp với kết thúc của phim cho khán giả Séc.

Vậy là anh “nêm nếm” chút ít cho hợp khẩu vị người Séc?

Cũng như vậy. Việc quay phim ở Việt Nam không dễ dàng gì. Chọn bối cảnh sát giờ, gặp rắc rối với giấy phép quay. Có nơi chúng tôi bị đuổi ba lần dù đã có giấy phép hẳn hoi. Các quan chức địa phương không hài lòng khi chúng tôi quay tại một căn nhà cũ – họ cho rằng như vậy là thể hiện Việt Nam nghèo đói. Họ đến kiểm tra, cả công an thường phục cũng theo dõi. Người Việt rất chú trọng đến hình ảnh quốc gia. Giờ nền kinh tế đang đi lên, họ đang xây dựng các tòa nhà chọc trời, và muốn được nhìn nhận là một quốc gia châu Á năng động, tiên tiến, có thể cạnh tranh với Trung Quốc.

(Theo respekt.cz)