TamdaMedia Logo

EU thúc giục các nước thành viên tạo điều kiện để người Ukraine ổn định cuộc sống

Tamda Media,

Theo số liệu mới nhất của Cơ quan Tị nạn Liên Hợp Quốc, hiện có khoảng 5,2 triệu người tị nạn Ukraine trên khắp châu Âu. Phần lớn trong số họ tại các nước thành viên EU, khoảng 4,4 triệu người theo Eurostat, đang hưởng quy chế bảo vệ tạm thời.

Người tị nạn Ukraine Ljudmyla Pančenko ở Anh
Người tị nạn Ukraine Ljudmyla Pančenko ở Anh (Ảnh: Reuters/Anna Gordon)

Bảo vệ tạm thời được EU kích hoạt từ tháng 3/2022, chưa đầy hai tuần sau khi Nga mở cuộc tấn công toàn diện vào Ukraine. Cơ chế này từng giúp người tị nạn được bảo vệ nhanh chóng, không cần chứng minh bị bức hại trong thủ tục tị nạn thông thường. Người có quy chế này được cấp quyền cư trú, gần như lập tức được tiếp cận thị trường lao động và các quyền xã hội cơ bản.

Tuy nhiên, sau gần 5 năm, những hạn chế của cơ chế này ngày càng rõ. Điểm yếu lớn nhất là tính tạm thời: quy chế phải được Hội đồng EU gia hạn hằng năm. Lần gần nhất là vào tháng 7 năm nay và hiện có hiệu lực đến tháng 3/2028. Người đang hưởng bảo vệ tạm thời vẫn sống trong tâm lý bất ổn, khó lên kế hoạch dài hạn cho cuộc sống.

Một vấn đề khác là mỗi nước EU áp dụng một hình thức hỗ trợ khác nhau. Ngoài ra, quyền lợi của người được bảo vệ gắn với một nước tiếp nhận cụ thể. Họ có thể đi lại tự do trong châu Âu, nhưng không thể tự do định cư và làm việc ở bất kỳ nước nào.

Ủy ban châu Âu đã nhận thấy những hạn chế này và trong tháng 6 năm nay đã khuyến nghị các nước thành viên “đẩy nhanh việc chuẩn bị cho quá trình chuyển tiếp có phối hợp từ bảo vệ tạm thời”. Cơ quan này cũng từng kêu gọi xây dựng cơ chế chuyển tiếp từ năm ngoái, khi cho rằng nhiều người tị nạn Ukraine đã hòa nhập vào xã hội tiếp nhận và nên có cơ hội “chuyển sang các quy chế pháp lý quốc gia hoặc của EU phản ánh tốt hơn hoàn cảnh mới của họ”.

Dù vậy, trên thực tế, khả năng chuyển sang các loại hình cư trú khác của người đang hưởng bảo vệ tạm thời vẫn rất hạn chế. Tại nhiều nước, trong đó có Đức – nơi tập trung nhiều người tị nạn Ukraine nhất EU với 1,3 triệu người – vẫn có thể chuyển sang giấy phép cư trú tiêu chuẩn để làm việc, kinh doanh hoặc học tập. Nhưng các điều kiện thường khá chặt chẽ, nhất là về thu nhập.

Hiện nay, chỉ có hai nước trong EU là Séc và Ba Lan có một loại hình cư trú chuyển tiếp được thiết kế riêng cho người Ukraine đang hưởng bảo vệ tạm thời. Tuy nhiên, điều kiện để được cấp ở hai nước này khác nhau đáng kể.

Tại Séc, từ tháng 3/2025, người tị nạn Ukraine có thể xin loại hình gọi là cư trú dài hạn đặc biệt (ZDP). Về mặt pháp lý, đây là một quy chế cư trú thông thường theo luật về người nước ngoài. Thời hạn của nó là 5 năm và khác với bảo vệ tạm thời, thời gian này được tính đầy đủ vào điều kiện để sau này có thể xin thường trú. Với bảo vệ tạm thời, thời gian chỉ được tính một nửa.

Danh sách điều kiện để nộp đơn khá dài. Người xin phải có ít nhất 2 năm hưởng bảo vệ tạm thời, không có tiền án, không nợ bảo hiểm y tế, có chỗ ở bảo đảm và đặc biệt phải độc lập về tài chính. Ngưỡng thu nhập là 440.000 korun (Kč) mỗi năm, cộng thêm 110.000 korun cho mỗi thành viên khác trong hộ gia đình.

Theo Liên minh các tổ chức phi chính phủ làm việc với người di cư, một số điều kiện này, nhất là yêu cầu về thu nhập tối thiểu, là rất khắt khe, khiến cư trú dài hạn đặc biệt trở thành một lựa chọn có ngưỡng tiếp cận cao.

Số liệu chính thức của chính phủ cho thấy điều đó. Ở vòng nộp đơn đầu tiên, khoảng 82.000 người bày tỏ quan tâm, nhưng chỉ 16.000 người đáp ứng đủ điều kiện. Ở vòng hai diễn ra vào tháng 4/2026, với các điều kiện không thay đổi, có chưa đến 57.000 người nộp đơn và 22.000 người đạt yêu cầu. Tỷ lệ thành công tăng lên, nhưng số người nộp đơn giảm mạnh. Kết quả là chỉ khoảng 10% tổng số người đang hưởng bảo vệ tạm thời có thể chuyển sang quy chế mới.

Việc các cơ quan Séc siết chặt điều kiện chuyển đổi sang quy chế cư trú khác cũng cho thấy một thực tế: khác với phần lớn các nước châu Âu, hiện người Ukraine ở Séc chưa có thêm lựa chọn nào khác để chuyển sang hình thức cư trú dài hạn. Điều này có thể thay đổi vào năm tới, khi theo dự thảo sửa đổi nghị định của chính phủ, họ sẽ có cơ hội nộp đơn xin thẻ lao động.

Từ tháng 6/2026, Ba Lan cũng bắt đầu áp dụng một quy chế mới dành cho người tị nạn Ukraine. Thẻ cư trú CUKR có một số điểm tương đồng với cư trú dài hạn đặc biệt của Séc, nhưng cũng có những khác biệt quan trọng. CUKR có thời hạn 3 năm, sau đó người sở hữu có thể xin các loại giấy phép cư trú dài hạn tiêu chuẩn.

Khác biệt còn nằm ở quyền tiếp cận dịch vụ xã hội, nhưng điểm đáng chú ý nhất là điều kiện nộp đơn. Trái với danh sách khá dài của Séc, ở Ba Lan về cơ bản chỉ có hai yêu cầu: người nộp đơn phải đang có quy chế bảo vệ tạm thời tại thời điểm nộp hồ sơ và trước đó phải có quy chế này liên tục ít nhất 1 năm.

Dù trên giấy tờ CUKR là một quy chế tương đối dễ tiếp cận, mức độ quan tâm thực tế lại không cao. Theo điều tra của trang tin điều tra OKO.press công bố cuối tháng 10, chỉ khoảng 77.000 người bày tỏ quan tâm đến CUKR, trong đó hơn 24.000 người đã nhận thẻ. Tỷ lệ hồ sơ bị từ chối ở Ba Lan rất thấp, mới chỉ 75 trường hợp, nhưng so với ước tính của chính phủ rằng số người có thể nộp đơn lên tới hơn 800.000, con số hiện tại vẫn còn thấp. Theo các chuyên gia được phóng viên phỏng vấn, nguyên nhân chính có thể là do chính quyền chưa thông tin đầy đủ. Lý do vì sao chính phủ chưa muốn quảng bá mạnh hơn về khả năng chuyển đổi này vẫn chưa rõ.

Ngoài Séc và Ba Lan, hai nước còn lại mở ra con đường riêng cho người tị nạn Ukraine là Áo và Ireland. Tại Áo, người Ukraine đang hưởng bảo vệ tạm thời có thể chuyển sang thẻ Rot-Weiß-Rot Plus (RWR+). Ở Ireland, họ có thể chuyển sang diện cư trú gọi là Stamp 4.

Về mặt kỹ thuật, có thể bỏ qua các chi tiết cụ thể. Điều quan trọng hơn là đây đều là các loại giấy phép cư trú vốn đã tồn tại sẵn, không chỉ dành riêng cho người Ukraine như mô hình của Séc hay Ba Lan. Thay vì tạo ra quy chế hoàn toàn mới, Áo và Ireland đã dùng một cơ chế có sẵn từ lâu rồi bổ sung thêm người đang hưởng bảo vệ tạm thời từ Ukraine vào nhóm được phép nộp đơn.

Tuy nhiên, số người thực sự chuyển sang các diện cư trú này không cao hơn đáng kể so với Séc và Ba Lan. Tổng số người Ukraine, không chỉ riêng người tị nạn, có thẻ RWR+ ở Áo đã tăng từ khoảng 3.000 người năm 2024 lên gần 14.000 người hiện nay. Trong khi đó, hiện Áo có hơn 90.000 người tị nạn chiến tranh từ Ukraine. Tại Ireland, theo kết quả mới đây của báo The Irish Examiner, mới chỉ khoảng 2.400 người nộp vào cơ chế chuyển tiếp này. Dù thời hạn nộp đơn mới bắt đầu từ tháng 9, thời gian không còn nhiều, vì hạn chót là tháng 3/2027.

Mức độ quan tâm thấp ở cả hai nước nhiều khả năng liên quan đến các điều kiện khá chặt. Ở Áo, người nộp đơn phải chứng minh ít nhất 1 năm làm việc có bảo hiểm, khả năng tự chủ tài chính và biết tiếng Đức ở mức cơ bản. Tại Ireland, rào cản lớn là yêu cầu phải có chỗ ở không do nhà nước hỗ trợ. Hiện chỉ khoảng một phần ba trong số khoảng 120.000 người tị nạn Ukraine ở nước này sống trong loại hình nhà ở đó.

Tóm lại, bản đồ các quy chế cư trú nối tiếp sau bảo vệ tạm thời ở châu Âu hiện vẫn là những mảnh ghép rời rạc, chứ chưa tạo thành một hệ thống đồng bộ như kỳ vọng của Ủy ban châu Âu.

Số quốc gia mở đường cho người Ukraine ổn định lâu dài và có thêm sự chắc chắn trong cuộc sống đang tăng dần, và sẽ còn tiếp tục tăng. Tuy nhiên, một giải pháp thay thế thực sự cho hàng triệu người tị nạn, vừa dễ tiếp cận vừa đủ bảo đảm cho tương lai, vẫn còn rất xa. Ở góc độ rộng hơn, câu chuyện về các quy chế cư trú tiếp nối cho thấy một vấn đề kéo dài của chính sách di cư châu Âu: ban hành khuyến nghị chung thì dễ hơn nhiều so với xây dựng thực tiễn chung.

(Theo ČT24)

Chia sẻ:
Banner Articles

Bạn cũng có thể thích