“Chúng đánh tôi và đe dọa tôi,” một phụ nữ Iran sống ở Séc nhớ lại lần trở về quê nhà. “Tôi vừa về tới là họ lập tức thẩm vấn,” một người khác kể. Seznam Zprávy ghi lại cách người Iran đang sống tại Séc nhìn nhận tình hình ở quê hương – và điều họ hy vọng.

Họ luôn thân thiện, nhưng đồng thời cũng hết sức thận trọng. Khi tôi bắt chuyện với các sinh viên Iran ở Hradec Králové, không ai thẳng thừng từ chối. Thế nhưng cuối cùng cũng không ai đồng ý nói sâu hơn về cách họ nhìn nhận những gì đang diễn ra ở Iran trong xung đột với Mỹ và Israel hiện nay.

Thậm chí lần đầu tiên tôi gặp tình huống có người yêu cầu tôi cho xem thẻ nhà báo để chứng minh tôi thực sự là phóng viên. Đó là khi tôi chặn một nữ sinh đang chuẩn bị đạp xe từ khuôn viên khoa Dược về ký túc xá.

Điều đó cũng dễ hiểu. Như Zak – một người Iran sống ở Séc gần mười năm – sau này giải thích với tôi. Ngay cả với anh, việc nói chuyện cởi mở cũng không hề dễ dàng, dù anh thường xuyên tham gia các cuộc biểu tình chống chế độ. Chế độ Iran theo dõi các video từ biểu tình, các bài đăng trên mạng xã hội cũng như các bài báo trên truyền thông. Nghĩ đến gia đình ở quê và điều có thể xảy đến với họ là lý do đủ mạnh khiến phần lớn người Iran phải cực kỳ dè dặt khi bày tỏ quan điểm.

Đặc biệt khi vào thời điểm giao thừa, làn sóng biểu tình quy mô lớn lại bùng lên và bị chính quyền đàn áp tàn bạo. Số nạn nhân lên tới hàng chục nghìn người, đất nước gần như bị cắt khỏi internet. Việc chỉ đơn giản là gọi điện kiểm tra xem cha mẹ, anh chị em còn sống và an toàn hay không cũng gần như bất khả thi.

“Khi cuối cùng cũng liên lạc được, đó chỉ là những cuộc gọi rất ngắn, vài phút. Chỉ để biết là họ vẫn ổn. Họ không thể nói về tình hình đang diễn ra, vì các cuộc gọi đều bị nghe lén,” Samira – một nữ sinh mà tôi liên hệ được qua trường – kể lại.

Sau vụ tấn công của Mỹ và Israel vào Iran, tình hình càng thêm căng thẳng. Hơn nữa, không phải người Iran nào ở nước ngoài cũng nhìn nhận sự can thiệp từ bên ngoài theo cùng một cách.

“Là người Iran, chúng tôi có một điểm chung – tình yêu sâu sắc với đất nước mình. Và chúng tôi phản đối rõ ràng bất kỳ cuộc chiến tranh hay can thiệp quân sự nào từ bên ngoài. Chúng tôi đã chứng kiến quá nhiều thảm kịch ở những nơi như Ukraine, Syria, Iraq, Afghanistan hay Gaza. Và điều người ta rút ra được chỉ là một: trong mọi cuộc chiến, người chịu thiệt thòi nhất luôn là dân thường,” Mehdi, một sinh viên khác tại Hradec Králové, nói.

Cộng đồng người Iran ở Đông Séc

Vì sao lại hỏi sinh viên ngay tại thành phố này? Bởi chính ở Hradec Králové, có lẽ hơi bất ngờ, lại là nơi tập trung cộng đồng sinh viên Iran lớn nhất Séc. Theo số liệu của Bộ Giáo dục, có 557 sinh viên mang quốc tịch Iran đang học đại học tại Séc. Con số này chiếm hơn một phần ba tổng số người Iran sinh sống tại đây, và đông nhất là tại Khoa Dược Đại học Karlova ở Hradec Králové, với 115 sinh viên.

Vì vậy, Seznam Zprávy tìm hiểu xem cộng đồng này – vốn rất năng động về mặt công dân, thường tổ chức hoặc tham gia biểu tình cả tại Séc – cũng như các sinh viên Iran “bình thường” đang sống và học tập tại đây, nhìn nhận tình hình hiện nay ra sao.

“Giống như nhiều người Iran khác ở nước ngoài, tôi vẫn tiếp tục sống cuộc sống bình thường của mình tại đây. Nhưng trái tim tôi vẫn gắn với quê hương. Tôi luôn hy vọng một ngày nào đó Iran sẽ bước vào tương lai yên bình, tự do và dân chủ,” Samira nói.

Cô thừa nhận khi chọn trường đại học ở nước ngoài, cô không biết nhiều về Séc. Nhưng Đại học Karlova liên tục hiện lên trong quá trình tìm hiểu nhờ uy tín quốc tế cao trong lĩnh vực y và dược. Khi quyết định, yếu tố an ninh đóng vai trò rất quan trọng – và Séc có vẻ là lựa chọn an toàn. Thêm vào đó là sự cởi mở, điều mà cô nói đã được kiểm chứng trong quá trình học.

“Khác với các khoa Y, khoa Dược chủ yếu thu hút sinh viên đến từ những nước mà ngành dược rất được ưa chuộng, nhưng họ lại khó có cơ hội vào được trường trong nước. Một trong số đó chính là Iran, nơi nghề dược sĩ có vị thế tương tự như ở Séc. Ở các quốc gia khác tại Trung Đông, điều này hoàn toàn không phải vậy,” Petr Nachtigal, Phó khoa phụ trách bậc cử nhân, thạc sĩ nối tiếp và chương trình tiếng Anh tại Khoa Dược Đại học Karlova, giải thích.

Đó là một trong những lý do khiến sinh viên Iran chọn học dược tại Séc. Hradec Králové được ưu tiên một phần cũng vì khoa này tập trung vào Iran và hợp tác chặt chẽ với một hãng tư vấn du học tại đó, do một cựu sinh viên của khoa điều hành. Một quốc gia khác có vị thế tương tự với khoa dược Hradec là Hàn Quốc – gần 40% sinh viên Hàn Quốc tại Séc học ở đây.

“Tất nhiên trong số sinh viên Iran cũng có những bạn yếu hơn, nhưng ngược lại, những người giỏi thì thực sự nổi bật và có chất lượng cực kỳ cao. Nhìn chung, chúng tôi rất hài lòng,” Nachtigal nhận xét.

Đối với nhà trường, đây cũng là vấn đề uy tín, bởi mọi khoa đều muốn phát triển chương trình tiếng Anh. Quốc tế hóa là nền tảng trong môi trường đại học hiện nay. Và mức học phí 7.900 euro mỗi năm – tương đương khoảng 193.000 korun cho mỗi sinh viên – cũng là khoản thu đáng kể đối với khoa.

Quan điểm về cuộc chiến?

Sarah Alizadeh, 31 tuổi, cũng tốt nghiệp ngành dược tại Séc, nhưng ở Brno. Hiện cô sống tại Praha. Lần gần nhất cô về Iran là mùa đông năm nay – và rời khỏi đất nước chỉ vài tiếng trước khi Mỹ và Israel tấn công vào đó hôm 1/3. Khác với Mehdi, Sarah lại ủng hộ cuộc tấn công này.

Cô cho rằng đó là con đường duy nhất để Iran có thể thoát khỏi chế độ hà khắc hiện nay. “Cộng hòa Hồi giáo đã chiếm đóng Iran suốt 47 năm và giống như một khối u ung thư. Bây giờ chúng tôi đang trong quá trình mổ và hóa trị. Nó rất đau đớn. Chiến tranh rất đau đớn. Nhưng đó là cách duy nhất để Iran có thể sống sót và để chúng tôi loại bỏ được khối u đó. Vì vậy chúng tôi phải kiên nhẫn,” cô mô tả cách mình nhìn nhận tình hình ở Trung Đông.

“Tôi chỉ hy vọng sẽ không dân tộc nào phải cảm thấy bị giam cầm dưới một chế độ tàn nhẫn đến mức hy vọng duy nhất để cứu đất nước mình là những quả bom rơi xuống,” cô nói thêm.

Khi nói về những quan điểm khác nhau trong cộng đồng người Iran, Zak – người sang Praha học Y – giải thích rằng ngay cả giữa những người Iran với nhau, họ cũng hiếm khi nói chuyện thẳng thắn.

“Lúc nào bạn cũng phải nghi ngờ và buộc phải như thế – đó là cách chế độ đã dạy chúng tôi. Không nói chuyện về chính trị, vì bạn không bao giờ biết ai đang nghe. Tôi có một người bạn quen gần chín năm. Nhưng chúng tôi chỉ thực sự hiểu nhau khi gặp lại tại cuộc biểu tình hồi tháng Ba,” Zak kể.

Anh nhớ về ngày đầu tiên đến trường ở Iran, để người Séc có thể hình dung phần nào bầu không khí mà thế hệ anh, cũng như những thế hệ trước đó, lớn lên trong đó.

“Họ xếp chúng tôi thành hàng và bắt đọc thuộc lòng: ‘Allahu akbar, Khomeini rahbar. Marg bar America. Marg bar Israel.’ Nghĩa là: ‘Thượng đế vĩ đại, Khomeini là lãnh tụ của chúng ta. Cái chết cho nước Mỹ. Cái chết cho Israel,’” Zak mô tả ký ức đầu tiên của mình ở trường.

Anh luôn nghĩ về những người thân đang ở Iran. Và anh sợ cho mạng sống của họ.

“Chúng đánh tôi và đe dọa tôi”

Những cuộc biểu tình dữ dội nhất ở Iran bùng nổ vào đầu tháng Một. “Tôi có những người bạn mà người thân trong gia đình họ đã bị giết trong những ngày đó,” Sarah nói nhỏ.

Cô theo dõi phong trào phản kháng trong nước suốt nhiều năm. Ở châu Âu, cô tích cực tham gia các cuộc biểu tình mang khẩu hiệu “Phụ nữ, sự sống, tự do”, bùng lên sau khi cảnh sát Iran giết chết cô gái trẻ Mahsa Amini năm 2022 vì cho rằng cô không đội khăn trùm đầu (hijab) “đúng quy định”.

Vì các bài đăng chỉ trích chế độ trên mạng xã hội, Sarah từng rất sợ quay lại Iran. Gia đình thậm chí đã năn nỉ cô đừng về – trong làn sóng biểu tình năm 2022, chính quyền đã giết hoặc kết án tử hình hàng trăm người.

Dù vậy, gần một năm rưỡi sau khi phong trào bùng phát, cô vẫn quyết định quay lại. Cô không đội hijab.

“Tôi ăn mặc y như ở châu Âu. Khi bay từ Tehran đến thành phố khác – nơi gia đình tôi sống – tôi bị chặn lại. Họ đưa tôi vào một căn phòng riêng và nói: ‘Chúng tôi sẽ không bao giờ cho cô rời khỏi đất nước này nữa.’ Rồi họ đánh tôi, dọa sẽ tống tôi vào tù. Họ ép tôi phải xin lỗi. Tôi đã không làm,” cô kể.

“Tôi nghĩ điều gì đó tương tự đã xảy ra với hầu như mọi phụ nữ Iran,” cô nói thêm.

Zak lần gần nhất về Iran là sáu năm trước, khi mẹ anh bị bệnh.

“Ngay khi tôi vừa đến nơi, cảnh sát đã thẩm vấn tôi. Khi tôi rời đi, chuyện đó lặp lại. Lần này, dân quân Basij (lực lượng bán quân sự trực thuộc Vệ binh Cách mạng Iran – PV) giữ tôi lại và thẩm vấn suốt vài giờ,” Zak nói.

Cả Sarah lẫn Zak đều không tính đến chuyện quay lại Iran chừng nào chế độ hiện tại vẫn còn cầm quyền. Chính vì thế, họ hy vọng quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ tăng khả năng chế độ thực sự sụp đổ.

“Tôi cầu nguyện để Iran trở thành một đất nước tự do. Và khi đó, tôi sẽ lập tức quay về,” Sarah nói.

Theo seznamzpravy