Séc siết chặt quy định hoãn nhập học: Thách thức lớn cho trẻ tự kỷ và ADHD vào lớp 1

Tại Séc, các quy định nghiêm ngặt hơn về hoãn nhập học đã khiến nhiều trẻ tự kỷ hoặc mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) không còn cơ hội vào lớp 1 muộn hơn một năm. Vì vậy, với những trẻ sẽ bắt đầu lớp 1 vào tháng 9 năm tới, đây là thời điểm cần khẩn trương triển khai quá trình chuẩn bị chuyên sâu, kéo dài ít nhất trong suốt năm học mầm non cuối cấp. Yếu tố then chốt là sự phối hợp giữa phụ huynh và giáo viên, trao đổi cởi mở và chú trọng nhu cầu riêng của từng trẻ.

Từ tháng 9/2025, các quy định mới và nghiêm ngặt hơn về hoãn nhập học bắt đầu có hiệu lực. Điều kiện để được hoãn không còn “chỉ” là trẻ chưa đủ độ chín về thể chất và tâm lý, mà phải có những hạn chế sức khỏe nghiêm trọng hơn. Do đó, những trẻ chưa sẵn sàng đi học, cũng như trẻ tự kỷ hoặc mắc ADHD, sẽ không còn thêm một năm để thích nghi tốt hơn với môi trường học đường. Việc chuẩn bị chuyên sâu vì thế cần được tiến hành ngay trong năm học mầm non cuối cấp, với cách tiếp cận cá nhân hóa và cởi mở.

Ngày 1/9/2025, Luật số 239/2025, thường được gọi là luật sửa đổi quy định về hoãn nhập học, chính thức có hiệu lực và sửa đổi Luật Giáo dục hiện hành. Kể từ năm học 2026-2027, lý do chung là trẻ chưa sẵn sàng đi học sẽ không còn đủ để được hoãn. Quyết định hoãn nhập học chủ yếu phải căn cứ vào tình trạng sức khỏe kéo dài, có đánh giá của cơ sở tư vấn giáo dục cùng bác sĩ chuyên khoa hoặc nhà tâm lý học lâm sàng.

Theo quy định mới, chẩn đoán tự kỷ hoặc ADHD không còn là lý do để hoãn nhập học nếu trẻ không đồng thời bị khuyết tật trí tuệ.

Những lý do cơ bản để được hoãn nhập học

Việc hoãn nhập học chỉ có thể được chấp thuận nếu tình trạng sức khỏe kéo dài khiến trẻ không thể tham gia học tập. Hiệu trưởng trường tiểu học sẽ đưa ra quyết định dựa trên đơn đề nghị bằng văn bản của người đại diện hợp pháp.

Trường hợp nào có thể được hoãn nhập học?

• Khuyết tật trí tuệ mức độ vừa hoặc nặng;
• Mắc đồng thời nhiều dạng khuyết tật có liên quan đến khuyết tật trí tuệ hoặc tự kỷ;
• Tình trạng sức khỏe nghiêm trọng, mắc bệnh ung thư, tự miễn hoặc bệnh mạn tính;
• Tình trạng sau chấn thương, sau phẫu thuật hoặc phải điều trị chuyên sâu, làm hạn chế khả năng đến trường trực tiếp.

Trường hợp nào có khả năng không được hoãn nhập học?

• Chỉ chưa sẵn sàng về khả năng học tập, kỹ năng xã hội, cảm xúc hoặc ngôn ngữ;
• Tăng động hoặc rối loạn chú ý;
• Có nền tảng văn hóa hoặc tiếng mẹ đẻ khác biệt;
• Khiếm khuyết giác quan thông thường hoặc một số bệnh mạn tính không khiến trẻ mất khả năng tham gia học tập trong thời gian dài.

Không có một phương pháp chung cho mọi trẻ tự kỷ

Trong xã hội vẫn tồn tại nhiều quan niệm sai lầm và định kiến đơn giản hóa về tự kỷ. Phim ảnh và các loạt phim truyền hình cũng thường xây dựng những hình mẫu nhân vật tự kỷ dễ nhận biết. Tuy nhiên, thực tế không chỉ giới hạn ở hình ảnh những cậu bé ít nói, yêu thích tàu hỏa hay những thiên tài khó hòa nhập xã hội kiểu Sheldon.

Tự kỷ là một phổ rộng với nhiều biểu hiện hành vi không điển hình, từ thụ động, phụ thuộc vào các thói quen lặp lại cho đến phản kháng và bộc phát cảm xúc. Do không có một đặc điểm chung duy nhất, cần nhìn nhận tính riêng biệt của từng người để xây dựng phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Các yếu tố then chốt gồm:

• Sự phối hợp giữa trường mầm non, trường tiểu học và Trung tâm Giáo dục đặc biệt (SPC);
• Trao đổi thông tin giữa phụ huynh và nhân viên nhà trường;
• Áp dụng phương pháp cá nhân hóa đối với trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ.

Việc hỗ trợ trẻ tự kỷ đặt ra nhiều thách thức cho cả phụ huynh lẫn giáo viên. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, giáo viên đặc biệt cần được hỗ trợ về phương pháp chuyên môn.

“Điều rất quan trọng là phải giải thích cho giáo viên rằng với trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ, giải pháp không phải là cố gắng khiến các em giống những trẻ khác. Ngược lại, chúng ta phải tạo điều kiện phù hợp, đồng thời tính đến sở thích và năng lực của từng em,” bà Věra Čadilová, Giám đốc Trung tâm Giáo dục đặc biệt thuộc Viện Quốc gia về Tự kỷ (Nautis), cho biết.

Chuyển tiếp là cả một quá trình

Khả năng tiếp nhận thay đổi theo nhịp độ riêng và những phản ứng không điển hình trước kích thích mới là một trong những vấn đề khó khăn nhất khi trẻ tự kỷ chuyển từ trường mầm non lên tiểu học. Thay đổi môi trường đồng nghĩa với việc bước vào một thế giới mới, nơi trẻ phải đáp ứng nhiều kỳ vọng hơn và tuân theo những yêu cầu mới.

“Khởi đầu ở lớp 1 rất quan trọng và có thể ảnh hưởng lâu dài đến trẻ. Chúng tôi từng gặp những trường hợp khởi đầu quá trình đi học không thực sự thành công, từ đó tác động đến thái độ của các em đối với trường học và việc học tập,” bà Zuzana Žampachová, người đứng đầu Trung tâm Giáo dục đặc biệt Štolcova ở Brno, chia sẻ.

Theo bà, không nên xem nhẹ quá trình chuyển tiếp này và trẻ cần được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Do từ tháng 9/2025, nhiều trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ không còn đủ điều kiện hoãn nhập học, quá trình chuẩn bị cần bắt đầu ít nhất một năm trước khi trẻ vào lớp 1. Các chuyên gia cũng khuyến cáo phụ huynh không nên chờ đến năm học mầm non bắt buộc mới cho trẻ đi nhà trẻ hoặc mẫu giáo. Trẻ bắt đầu thích nghi với quá trình chuyển tiếp càng sớm càng tốt.

Phụ huynh có thể làm gì?

• Cố gắng cho trẻ đi học mầm non càng sớm càng tốt để có nhiều thời gian thích nghi với môi trường học đường;
• Chuẩn bị trước cho trẻ, giúp trẻ làm quen với trường học và giáo viên;
• Cung cấp cho nhà trường những thông tin cần thiết về trẻ.

Học sinh tự kỷ cần gì?

Theo các chuyên gia, điều quan trọng nhất là trẻ tự kỷ phải biết chính xác điều gì đang chờ đợi mình. Vì vậy, cần giảm cảm giác bất an và tôn trọng nhu cầu riêng của từng trẻ.

• Nhà trường nên tạo điều kiện để phụ huynh và trẻ tự kỷ đến tham quan trường, đồng thời gặp gỡ giáo viên nếu có thể. Trẻ có thể được hỗ trợ bằng cách biết trước vị trí ngồi, có thời khóa biểu trực quan và bảng nội quy đặt cạnh chỗ ngồi.
• Cần tính đến những nhu cầu đặc thù của trẻ vì các nhu cầu này có thể thay đổi trong năm học. Chẳng hạn, không nên bố trí trẻ quá nhạy cảm với kích thích vào lớp học gần căng tin, nơi có nhiều tiếng ồn và mùi thức ăn.
• Không chỉ giáo viên mà cả những nhân viên khác của trường cũng cần được cung cấp thông tin về đặc điểm của trẻ. Họ phải tôn trọng nhu cầu học tập, nghỉ ngơi của trẻ và biết cách xử lý khi trẻ bộc phát cảm xúc. Điều này cần được áp dụng cả trong giờ học lẫn tại khu sinh hoạt sau giờ học, nơi nề nếp thường tự do và ít cấu trúc hơn so với tiết học chính khóa.

Bộ công cụ giao tiếp dành cho người tự kỷ là gì?

Đây là tập hợp tài liệu giúp việc giao tiếp trở nên dễ dàng hơn và góp phần ngăn ngừa các tình huống khủng hoảng, gồm:

• Mười nguyên tắc giao tiếp chung: Những quy tắc thực tế về cách trò chuyện và ứng xử với người tự kỷ;
• Thẻ dành cho người tự kỷ: Giúp nhanh chóng xác nhận một người đã được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ;
• Hướng dẫn giao tiếp: Hướng dẫn những người xung quanh cách xử lý phù hợp khi xảy ra bế tắc trong giao tiếp, đồng thời hỗ trợ giao tiếp trong cả tình huống thông thường lẫn phức tạp;
• Hồ sơ giao tiếp: Tóm tắt các nhu cầu giao tiếp riêng của từng người và những yếu tố có thể khiến họ căng thẳng.

“Hộ chiếu giao tiếp” mô tả trẻ tự kỷ, các thói quen và nhu cầu riêng, phương thức giao tiếp, khả năng hiểu, thiết lập quan hệ và làm việc trong tập thể. Tài liệu cũng nêu những biểu hiện như lo âu, nhanh mệt, các yếu tố gây căng thẳng, nhu cầu có không gian riêng hoặc mức độ nhạy cảm với tiếng ồn, mùi và những kích thích giác quan khác.

Phối hợp với phụ huynh

Bên cạnh việc kết nối trường mầm non, trường tiểu học và trung tâm giáo dục đặc biệt, hoạt động trao đổi với phụ huynh cũng không thể bị xem nhẹ.

Theo bà Zuzana Žampachová, phụ huynh đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung cấp thông tin vì họ hiểu con mình nhất và biết cách hỗ trợ trẻ. Nhà trường, giáo viên và trợ giảng có thể học hỏi từ phụ huynh những phương pháp hiệu quả đối với từng em.

“Đôi khi, giáo viên chúng tôi cảm thấy phụ huynh đang nói về những vấn đề không liên quan đến môi trường học đường. Nhưng thực tế lại hoàn toàn ngược lại: phần lớn thông tin đều rất quan trọng. Nhiệm vụ của giáo viên là chọn lọc những nội dung cốt lõi từ thông tin do phụ huynh cung cấp và vận dụng chúng trong môi trường học đường,” bà Žampachová nói thêm.

Cởi mở là yếu tố quan trọng nhất

Khi đề cập đến tự kỷ, xã hội không chỉ đối mặt với những định kiến mà còn cả tâm lý né tránh không cần thiết. Trong khi đó, sự cởi mở là yếu tố then chốt giúp trẻ tự kỷ khởi đầu việc học thuận lợi và tạo bầu không khí tích cực giữa các bạn cùng lớp ngay từ đầu.

Khi một trẻ tự kỷ theo học tại trường phổ thông và những biện pháp hỗ trợ dành cho em dễ dàng được nhận thấy, phần lớn bạn học sẽ nhận ra em có một số “đặc quyền”. Điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến quan hệ trong tập thể.

“Trong trường hợp này, cần giải thích cho các em rằng trẻ tự kỷ cần được hỗ trợ hoặc miễn trừ một số yêu cầu để có điều kiện bình đẳng,” bà Lenka Bittmannová, chuyên gia giáo dục đặc biệt của Nautis, cho biết.

“Nếu không giải thích, các em đương nhiên sẽ thắc mắc vì sao bạn mình được hưởng lợi thế hoặc được trợ giảng quan tâm nhiều hơn. Khi đó, các em sẽ cảm thấy điều này không công bằng — và quả thực sẽ là không công bằng nếu chúng ta không giải thích lý do. Ngược lại, khi trao đổi cởi mở, chúng tôi nhận thấy tập thể lớp hoạt động tốt hơn,” bà Bittmannová nói.

Nhà trường không nhất thiết phải giải thích chi tiết về rối loạn phổ tự kỷ mà nên tập trung vào những biểu hiện cụ thể của học sinh.

“Nếu một học sinh cần nhún nhảy tại chỗ trong giờ nghỉ, chúng ta có thể giải thích với các em khác rằng hoạt động đó giúp bạn cảm thấy dễ chịu và thư giãn. Không cần trình bày chi tiết toàn bộ triệu chứng của rối loạn,” bà Marcela Žížalová Jarolímová thuộc Nautis cho biết.

Nhà trường cũng cần áp dụng cách tiếp cận chân thành và cởi mở tương tự với phụ huynh của các học sinh khác. Khi hiểu rõ tình hình, họ có thể hướng dẫn con mình cư xử khoan dung, tôn trọng và quan tâm hơn đối với những bạn học có tình trạng sức khỏe đặc biệt.

(Theo iDnes)