Từ tháng 7, người lao động tự doanh tại Séc (OSVČ) bắt đầu được giảm mức đóng bảo hiểm xã hội. Chính phủ cho rằng đây là biện pháp hỗ trợ nhóm kinh doanh nhỏ, nhưng quyết định này đang làm dấy lên tranh luận về tính công bằng giữa lao động tự doanh và người làm công ăn lương, cũng như tác động đối với ngân sách nhà nước.

Trong chương trình Pro a proti, Phó chủ tịch Phòng Kinh tế Séc Zuzana Krejčiříková bày tỏ ủng hộ việc giảm đóng. Theo bà, khoảng 70% chủ thể kinh tế tại Séc là lao động tự doanh, trong đó có nhiều người là thợ thủ công, tiểu thương và người hành nghề độc lập. Vì vậy, việc đưa mức đóng quay trở lại, ít nhất một phần, về mức của vài năm trước là điều tích cực.

Tuy nhiên, nhà kinh tế Robin Maialeh cho rằng thay đổi lần này chỉ là một điều chỉnh nhỏ trong một hệ thống vốn đã tồn tại nhiều bất công. Theo ông, biện pháp mới hầu như không chạm tới cốt lõi của vấn đề và không giải quyết được sự mất cân đối lâu nay trong cơ chế thuế và đóng góp xã hội.

Phòng Kinh tế muốn cải cách tổng thể thay vì điều chỉnh chắp vá
Bà Krejčiříková cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là chính sách thường chỉ được điều chỉnh theo kiểu đối phó từng thời điểm. Bà nhắc lại rằng chính phủ của cựu Thủ tướng Petr Fiala từng đưa ra gói củng cố ngân sách với lộ trình tăng dần mức đóng, còn nay chính phủ lại giảm một phần trở lại.

Theo bà, điều cộng đồng doanh nghiệp mong muốn không phải là những thay đổi rời rạc mà là một cuộc cải cách tổng thể, bao quát cả hệ thống đóng góp và thuế. Bà cho rằng không nên so sánh trực diện lao động tự doanh với người làm công ăn lương, bởi hai nhóm này ở những vị thế khác nhau và đối mặt với những rủi ro không giống nhau.

Đại diện Phòng Kinh tế nhấn mạnh rằng ngoài chuyện giảm đóng, điều các hộ kinh doanh nhỏ cần hơn cả là giảm gánh nặng hành chính. Theo các khảo sát nội bộ của tổ chức này, riêng với những doanh nghiệp rất nhỏ, chi phí phát sinh từ thủ tục hành chính đã lên tới hàng tỷ korun. Vì thế, theo bà, giảm 5% mức đóng có thể chưa chắc hiệu quả bằng một cuộc cải tổ toàn diện để đơn giản hóa hệ thống.

Bà cũng nhận định chiến lược kinh tế của chính phủ hiện nay có đề cập tới cải cách hệ thống thuế, đóng góp xã hội, thị trường lao động và tính linh hoạt của các loại hình việc làm, nhưng mới chỉ dừng ở định hướng chung, chưa có biện pháp cụ thể hay lộ trình rõ ràng.

Tranh cãi lớn nhất: lao động tự doanh đóng ít hơn nhiều so với người làm công
Điểm gây tranh cãi nhất là sự chênh lệch giữa nghĩa vụ tài chính của lao động tự doanh và người lao động hưởng lương. Robin Maialeh cho rằng sự khác biệt hiện nay đã vượt xa mức có thể biện minh bằng rủi ro kinh doanh.

Ông lấy ví dụ một người làm nghề tư vấn theo diện OSVČ, có thu nhập dưới 1,5 triệu korun mỗi năm và thuộc nhóm thuế khoán, có thể chỉ phải đóng khoảng 110.000 korun từ thu nhập ròng. Trong khi đó, nếu cùng một khối lượng công việc được thực hiện theo hợp đồng lao động, tổng số tiền đóng của người lao động có thể vượt 600.000 korun.

Không chỉ ở bảo hiểm xã hội, ông Maialeh còn chỉ ra chênh lệch lớn ở thuế thu nhập cá nhân. Theo ông, một người làm việc theo diện thuế khoán có thể chỉ đóng khoảng 1.200 korun tiền thuế thu nhập trong cả năm, trong khi người lao động hưởng lương phải nộp số tiền cao gấp hàng trăm lần. Ông cho rằng mức chênh lệch như vậy không thể xem đơn thuần là phần bù cho rủi ro kinh doanh.

Lo ngại khuyến khích “švarcsystém”
Một trong những hệ quả được nhắc tới là nguy cơ mở rộng “švarcsystém” - hình thức người lao động trên thực tế làm như nhân viên nhưng lại đứng tên lao động tự doanh để giảm nghĩa vụ đóng góp. Báo cáo gần đây của Ủy ban châu Âu cũng chỉ ra rằng tại Séc, thu nhập thấp đang bị đánh thuế và trích nộp ở mức cao, qua đó vô tình khuyến khích xu hướng chuyển sang mô hình lao động tự doanh.

Theo Robin Maialeh, ước tính có thể có khoảng 150.000 người tại Séc đang đăng ký theo diện OSVČ trong bối cảnh như vậy. Ông cho rằng những thay đổi gần đây với chế độ hợp đồng ngắn hạn cũng có thể khiến một bộ phận lao động tiếp tục chuyển sang làm việc dưới danh nghĩa tự doanh.

Nhà kinh tế này nhận định số lượng OSVČ tại Séc đang tăng lên và đây là xu hướng đáng chú ý, bởi không phải mọi trường hợp đều phản ánh hoạt động kinh doanh sáng tạo thực sự.

Phía doanh nghiệp: nhiều người chọn tự doanh vì cơ hội nghề nghiệp
Ở chiều ngược lại, bà Krejčiříková không đồng tình với nhận định cho rằng lao động tự doanh tăng lên chủ yếu vì muốn đóng ít hơn. Theo bà, thực tế thị trường cho thấy nhiều người đang nhìn thấy cơ hội việc làm và thu nhập tốt hơn trong các ngành nghề dịch vụ và thủ công.

Bà cho biết Phòng Kinh tế ghi nhận ngày càng nhiều người rời công việc văn phòng để thử sức với nghề thủ công hoặc tự kinh doanh dịch vụ. Ngoài ra, nhiều học sinh sau khi tốt nghiệp trung học cũng bước vào thị trường lao động theo diện OSVČ vì nhận thấy nghề thủ công mang lại thu nhập và triển vọng tốt.

Tuy nhiên, trong cuộc tranh luận cũng xuất hiện quan điểm cho rằng không loại trừ khả năng một bộ phận người lao động vẫn làm công việc văn phòng như cũ nhưng chỉ chuyển sang hình thức OSVČ, tức là ranh giới với “švarcsystém” vẫn rất mong manh.

Cuộc tranh luận về việc giảm đóng cho lao động tự doanh vì thế không chỉ dừng ở câu chuyện hỗ trợ tiểu thương hay hộ kinh doanh nhỏ, mà còn chạm tới bài toán lớn hơn về công bằng thuế, cấu trúc thị trường lao động và cải cách hệ thống an sinh tại Séc.

Theo Irozhlas