Hôm nay, ngày 6 tháng 7, toàn thể người dân Cộng hòa Séc đang cùng hướng lòng mình về một trong những ngày lễ quốc gia thiêng liêng nhất: Ngày tưởng niệm bậc thầy Jan Hus bị thiêu trên giàn hỏa thiêu (Den upálení mistra Jana Husa). Giữa bầu không khí trang nghiêm của buổi lễ kỷ niệm diễn ra tại Nhà nguyện Bethlehem ở Praha – nơi vách đá cổ xưa từng vang vọng những bài đạo văn bằng tiếng Séc bản địa – chúng ta hãy cùng lật lại những trang sử bi tráng về cuộc đời của ông. Không chỉ là một nhà cải cách tôn giáo, Jan Hus chính là ngọn đuốc soi đường, người đã dùng cuộc đời và cái chết của mình để bảo vệ bản sắc, nâng tầm ngôn ngữ và khơi dậy lòng tự tôn dân tộc bất diệt cho đất nước Bohemia cổ xưa.

1. Hành trình học vấn và tư tưởng cải cách

Jan Hus sinh vào khoảng năm 1370 tại Husinec trong một gia đình nghèo khó. Nhờ nỗ lực học tập, ông đã nhận bằng Thạc sĩ Nghệ thuật tự do (Magister artium liberalium) vào năm 1396 và được phong chức linh mục năm 1400. Đến năm 1402, ông được bổ nhiệm làm Hiệu trưởng Đại học Charles danh tiếng tại Praha. 

("Sedm svobodných umění" hay tiếng Việt là "7 Nghệ thuật tự do" thời kỳ đó ,là phân khoa nền tảng bắt buộc của Đại học Charles cổ xưa, bao gồm 7 môn học cốt lõi là Ngữ pháp, Biện chứng luận (Logic), Hùng biện, Số học, Hình học, Âm nhạc và Thiên văn học.)

Bước ngoặt lớn diễn ra khi ông trở thành nhà thuyết giáo tại Nhà nguyện Bethlehem, nơi duy nhất cho phép giảng đạo bằng tiếng Séc thay vì tiếng Latinh. Tại đây, Jan Hus kịch liệt lên án nạn bán bùa xá tội và sự tham nhũng, xa hoa của giới giáo sĩ, đồng thời khẳng định Kinh Thánh mới là thẩm quyền tối cao chứ không phải các sắc lệnh của Giáo hoàng.

2. Những đóng góp vĩ đại cho đất nước Bohemia

Đối với lịch sử Séc, Jan Hus không chỉ là một nhà thần học mà còn là một nhà khai sáng vĩ đại:

• Cải tiến ngôn ngữ Séc: Ông là tác giả hệ thống chính tả cải tiến, phát minh ra các dấu phụ (như dấu móc ˇ trên các chữ cái č, š, ž và dấu trường âm ´), giúp tiếng Séc trở nên dễ đọc, dễ viết và đặt nền móng cho văn học Séc hiện đại.

• Khơi dậy lòng tự tôn dân tộc: Ông đấu tranh đòi quyền lợi bỏ phiếu tối cao cho người Séc tại Đại học Charles qua Sắc lệnh Kutná Hora (1409), đồng thời đề cao sự bình đẳng của thường dân trước Giáo hội.

  

3. Bản án tại Constance: Huyền thoại và sự thật lịch sử

Tư tưởng của Jan Hus khiến Giáo hội tức giận. Năm 1414, ông bị triệu tập đến Đại hội đồng Constance để giải trình. Dù được Hoàng đế Sigismund cấp bùa hộ mệnh bảo đảm an toàn, ông vẫn bị bắt giam ngay khi đến nơi.

Ngày 6 tháng 7 năm 1415, Jan Hus bị kết tội dị giáo và đưa lên giàn hỏa thiêu. Liên quan đến sự kiện này, các tài liệu lịch sử hiện đại và biên niên sử thời bấy giờ đã hé lộ nhiều chi tiết chân thực, khác biệt với các hình tượng văn học sau này:

• Ngoại hình thực tế: Ngược lại với bức tượng đài thế kỷ XX tại Quảng trường Phố cổ khắc họa ông là một người cao lớn, gầy gò và có râu dài, các biên niên sử thế kỷ XV (như biên niên sử của Diebold Schilling) ghi lại rằng Jan Hus thực chất có vóc dáng nhỏ người, hơi mập (thừa cân) và hoàn toàn không để râu.

• Khoảnh khắc cuối cùng trên giàn thiêu: Theo ghi chép của nhân chứng lịch sử Petr z Mladoňovic, lính cai ngục đã xếp hai xe củi trộn lẫn với rơm bao quanh Jan Hus cao đến tận cổ. Khi lửa vừa bén, Jan Hus vẫn không hề sợ hãi mà cất cao giọng hát lời cầu nguyện: "Kriste, synu Boha živého, smiluj se nad námi" (Lạy Chúa Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống, xin thương xót chúng con). Đến lần hát thứ ba, một cơn gió mạnh thổi lửa tạt vào mặt khiến ông ngạt thở và qua đời trong lúc đôi môi vẫn mấp máy cầu nguyện. Để xóa sạch mọi dấu vết, lính canh thậm chí đã đập nát xương của ông và dùng thêm một xe củi thứ ba để thiêu rụi hoàn toàn thành tro, sau đó đổ xuống sông Rhine.

  

4. Di sản bất tử

Sự hy sinh của Jan Hus không dập tắt được phong trào cải cách mà ngược lại đã thổi bùng lên Cuộc chiến tranh Hussite (1419 - 1434) anh dũng của người Séc. Nhà sử học vĩ đại František Palacký là người đầu tiên có công lớn trong việc nghiên cứu và nâng tầm vị thế tích cực của Jan Hus cùng phong trào Hussite trong dòng chảy lịch sử dân tộc.

Học thuyết và tinh thần tự do của ông chính là bước đệm mở đường cho phong trào Cải cách Kháng nghị khắp châu Âu sau này. Câu nói bất hủ của ông: "Pravda vítězí" (Sự thật sẽ chiến thắng) ngày nay vẫn trang trọng nằm trên ấn ký của các Tổng thống Cộng hòa Séc, như một minh chứng vĩnh cửu về một vĩ nhân đã dùng ngọn lửa của tri thức và lòng can đảm để bảo vệ đức tin và bản sắc dân tộc.

Bài viết được lấy thông tin từ các nguồn: Dějiny národu českého v Čechách a v Moravě (Lịch sử dân tộc Séc tại Bohemia và Moravia), Zpráva o mistru Janu Husovi v Kostnici (Bản tường trình về Bậc thầy Jan Hus tại Constance), Wikipedia.cz, CNN iPrima News.

BBT TAMDA MEDIA