Một cuộc tranh luận mới về an ninh đang làm nóng châu Âu: liệu lực lượng hạt nhân của Pháp có thể – và nên – bảo vệ rộng hơn các đồng minh châu Âu hay không. Nhiều quốc gia đã bày tỏ mong muốn tham gia đối thoại với Paris, nhưng Séc hiện vẫn đứng ngoài.

Tuyên bố mới của Macron

Đầu tháng 3, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố Paris sẽ siết chặt học thuyết hạt nhân, tăng số đầu đạn và đồng thời mở rộng thảo luận ở cấp độ châu Âu về vai trò răn đe hạt nhân của Pháp. Nói cách khác, Pháp sẵn sàng cung cấp bảo đảm răn đe hạt nhân cho các nước châu Âu khác.

Các “cuộc ngỏ lời” với sáng kiến mà Paris gọi là “răn đe tăng cường” đã bắt đầu: Đức, Ba Lan, Hà Lan, Bỉ, Đan Mạch, Thụy Điển hay Hy Lạp đều tỏ ý muốn tham gia đối thoại.

Lập trường dè dặt của Séc

Tại Séc, đề xuất này bước đầu nhận được phản ứng khá thận trọng từ chính phủ và một phần giới chính trị. Ngoại trưởng Petr Macinka (Motoristé sobě) nhấn mạnh Cộng hòa Séc không sở hữu vũ khí hạt nhân, “nên thực ra chúng ta cũng không có gì để mà tham gia”. Ông đồng thời thừa nhận trong NATO đang diễn ra “sự dịch chuyển an ninh”, với áp lực buộc châu Âu phải tự chủ hơn trong phòng thủ. “Nhưng như đã nói, Séc không phải là cường quốc quân sự hạt nhân,” ông nói.

Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện, Radek Vondráček (ANO), cũng không mấy mặn mà với sáng kiến của Pháp và – giống như toàn bộ phong trào ANO – tiếp tục đặt trọng tâm vào NATO. “Tôi ưu tiên chiếc ô hạt nhân của Mỹ. Đó là trụ cột thực sự của NATO, và sự phân tán sức mạnh của phương Tây chắc chắn không phải hướng đi tốt,” ông phát biểu.

Seznam Zprávy đã tìm kiếm phản hồi từ các thành viên chính phủ khác và đại diện quân đội, song chưa nhận được câu trả lời. Cũng chưa rõ Thủ tướng Andrej Babiš (ANO) có bàn tới đề xuất này trong chuyến thăm gần đây tới Điện Élysée hay không. Theo các nguồn tin từ phía Pháp, chính phủ Séc cho tới nay vẫn chưa mở bất kỳ trao đổi cụ thể nào với Paris về khả năng tham gia dự án.

“Không phải chuyện cho Twitter”

Cựu cố vấn an ninh của chính phủ Tomáš Pojar cũng khẳng định “ô hạt nhân” của Pháp không thể thay thế lá chắn hạt nhân của Mỹ. Tuy vậy, ông xem tích cực việc Paris tăng cường năng lực hạt nhân và sức răn đe. “Chúng ta chắc chắn nên đối thoại với Pháp,” ông nói.

Cựu ngoại trưởng kiêm cựu bộ trưởng quốc phòng, nghị sĩ châu Âu Alexandr Vondra (ODS) – một trong những tiếng nói “diều hâu” ủng hộ quan hệ xuyên Đại Tây Dương – kêu gọi cách tiếp cận kiên nhẫn và chi tiết. “Người Pháp ở châu Âu vẫn suy nghĩ chiến lược. Đó là thế mạnh của họ,” ông nhận định, đồng thời nhấn mạnh cần thận trọng.

“Chúng ta phải bàn chuyện này với người Pháp, nhưng cũng trong khuôn khổ NATO,” ông nói. “Đây không phải đề tài cho những tuyên bố chính trị vội vàng hay tranh cãi trên Twitter. Sự hiện diện của Mỹ vẫn là yếu tố then chốt đối với an ninh châu Âu.”

Bối cảnh: chiến tranh, Nga và sự bất định của Mỹ

Đề xuất của Pháp xuất hiện trong bối cảnh cấu trúc an ninh châu Âu đang thay đổi sâu sắc. Yếu tố thứ nhất là cuộc chiến tranh xâm lược của Nga tại Ukraine và những lời đe dọa hạt nhân lặp đi lặp lại từ Moskva, khiến vai trò của răn đe hạt nhân được nhiều chính phủ châu Âu nhìn nhận rõ ràng hơn.

Yếu tố thứ hai là sự bất định quanh vai trò lâu dài của Mỹ tại châu Âu. Các nước châu Âu vẫn dựa vào “ô hạt nhân” của Mỹ trong khuôn khổ NATO, nhưng tranh luận về việc châu Âu nên có một trụ cột an ninh riêng, mạnh hơn, đang ngày một gia tăng. Macron nói thẳng: thế giới đang bước vào kỷ nguyên hạt nhân mới và châu Âu không thể đứng ngoài.

“Không thể chỉ trông vào Mỹ”

Petr Kolář, cố vấn đối ngoại của Tổng thống Petr Pavel, người gắn bó chặt chẽ với NATO trong sự nghiệp ngoại giao trước đây, hoan nghênh sáng kiến của Macron. “Tôi coi đó là một tham vọng đáng trân trọng, phản ứng trực diện và tự nhiên của Pháp trước diễn biến an ninh quốc tế hiện nay, đồng thời thể hiện trách nhiệm của Pháp với tư cách đồng minh đối với các đối tác châu Âu,” ông nói.

Theo Kolář, lợi ích quốc gia của Séc là nên “có mặt trong cuộc chơi” và tích cực tham gia, đóng góp bằng năng lực không nhỏ của mình cho dự án phòng thủ này. “Chỉ trông vào ô hạt nhân của Mỹ trong tương lai có thể sẽ không còn là lựa chọn khôn ngoan,” ông khẳng định.

Cựu đại sứ tại Pháp Petra Janyška cũng đánh giá đây là bước đi mang tính đột phá. “Người Pháp chưa bao giờ đưa ra đề nghị như vậy. Trước giờ, họ luôn giữ riêng cho mình,” bà nhấn mạnh.

Thiếu chi tiết, đường dài và nhạy cảm

Theo đại tá dự bị Zdeněk Petráš, chuyên gia Trung tâm Nghiên cứu An ninh và Chiến lược Quân sự (Đại học Quốc phòng Brno), sáng kiến của Macron hiện vẫn thiếu nội dung cụ thể. “Mới chỉ là ý tưởng. Chưa có gì được thiết lập như trong NATO, nơi có Ủy ban Kế hoạch Hạt nhân chuyên bàn chiến lược và cách sử dụng kho vũ khí hạt nhân của các nước thành viên,” ông nói. Trong ủy ban này, Séc cũng có đại diện dù không sở hữu vũ khí hạt nhân. “Quy trình lập kế hoạch và ra quyết định ở NATO dựa trên đồng thuận: mọi thành viên phải đồng ý, kể cả với nguyên tắc răn đe hạt nhân.”

Theo ông Petráš, có thể ý định của Macron là từng bước xây dựng một cấu trúc phản chiếu cơ chế của NATO. “Nhưng đó là một cuộc chạy đường dài, vô cùng nhạy cảm về chính trị. Câu hỏi là ngoài Pháp, các nước thành viên khác sẽ đóng vai trò thế nào.”

Dù vậy, Séc theo ông không nên làm ngơ trước sáng kiến này. Ông cũng trấn an những lo ngại trong dư luận rằng điều đó sẽ kéo theo việc bố trí vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ Séc.

“Để được bảo vệ, chúng ta không nhất thiết phải có vũ khí hạt nhân trên đất nước mình. Điều cần thiết là các hệ thống radar, cảnh báo sớm để phát hiện cuộc tấn công, từ đó các hệ thống chung của Liên minh sẽ phản ứng – tương tự như mạng phòng không – phòng thủ tên lửa tích hợp của NATO hiện nay,” ông giải thích, đồng thời khẳng định hiện “trên lãnh thổ Séc hoàn toàn không có đầu đạn hạt nhân nào”.

Pháp – cường quốc hạt nhân duy nhất trong EU

– Pháp bắt đầu xây dựng lực lượng răn đe hạt nhân từ những năm 1950–1960, dưới thời Tổng thống Charles de Gaulle, với mục tiêu có thể bảo vệ “lợi ích sống còn” mà không phụ thuộc vào Mỹ.  
– Năm 1960, Pháp thử nghiệm vũ khí hạt nhân lần đầu ở sa mạc Algeria, hình thành lực lượng “force de frappe” – bộ phận răn đe hạt nhân độc lập, trong đó chỉ tổng thống Pháp có quyền ra lệnh sử dụng.  
– Khác với chương trình hạt nhân của Anh, hệ thống của Pháp chưa bao giờ được gắn chặt vào cấu trúc NATO. Truyền thống nhấn mạnh “tự chủ chiến lược” này đang được Macron kế thừa khi mở rộng thảo luận sang chiều kích châu Âu.  
– Sau khi Anh rời EU, Pháp trở thành cường quốc hạt nhân duy nhất trong Liên minh. Kho vũ khí của Paris – ước tính khoảng 290 đầu đạn – vẫn thuộc nhóm lớn thứ tư thế giới.  
– Lực lượng hạt nhân Pháp dựa trên hai trụ cột chính: hải quân (bốn tàu ngầm chiến lược lớp Triomphant với tên lửa đạn đạo M51) và không quân (tiêm kích Rafale mang tên lửa hành trình hạt nhân ASMP-A). Nguyên tắc cốt lõi không thay đổi: quyết định sử dụng thuộc độc quyền tổng thống Pháp.

Tiền và ảnh hưởng phía sau “chiếc ô”

Tham gia sáng kiến của Pháp tất yếu sẽ có yếu tố tài chính. Cựu đại sứ Séc tại NATO Jakub Landovský cho rằng mức nợ công khổng lồ của Pháp khiến khó có khả năng Paris “bảo kê” hạt nhân cho châu Âu miễn phí. “Có thể trông đợi rằng đâu đó phía sau hậu trường sẽ diễn ra đàm phán về mức đóng góp của các quốc gia châu Âu để đổi lấy bảo đảm hạt nhân từ Pháp,” ông nhận định.

Theo ông Landovský, bức tranh hiện nay gồm hai cực: một bên là Mỹ – quốc gia đã che chắn hạt nhân cho châu Âu hơn nửa thế kỷ và ngày càng yêu cầu đồng minh tăng đóng góp vào năng lực răn đe thông thường trước Nga; bên kia là khái niệm “tự chủ chiến lược” châu Âu do Pháp dẫn dắt.

“Học thuyết hạt nhân của Pháp thay đổi theo từng tổng thống, và tổng thống thì thay sau mỗi kỳ bầu cử. Vũ khí hạt nhân đòi hỏi sự ổn định và tầm nhìn dài hạn. Chính vì thế, chúng vẫn sẽ là xương sống an ninh trong thế kỷ 21, như từng là nền tảng cân bằng quyền lực giữa các cường quốc từ giữa thế kỷ 20,” ông tóm lược.

Rủi ro chính trị: Le Pen và “mua gì đó để đổi lấy bảo hộ”

Năm tới, Pháp sẽ bầu tổng thống mới, Macron – đã hai nhiệm kỳ – không thể tái tranh cử. Nếu lãnh đạo cực hữu Marine Le Pen hoặc chủ tịch đảng Tập hợp Quốc gia (RN) Jordan Bardella lên nắm quyền, có thể kỳ vọng một đường lối “có đi có lại”.

Le Pen thực tế đã gợi mở điều này. “Tôi có thể đồng ý việc triển khai (vũ khí hạt nhân) tại các nước đồng minh, nhưng phải có cái gì đó đổi lại,” bà nói với đài RTL. Theo bà, một trong những lựa chọn là các nước được vũ khí hạt nhân Pháp bảo vệ sẽ mua sắm nhiều hơn từ các tập đoàn công nghiệp quốc phòng của Paris. “Mang vũ khí hạt nhân của chúng ta tới đặt ở những nước đi mua F‑35 của Mỹ… Ở đó có một mâu thuẫn rất lớn,” bà nhận xét.

Vị thế của Pháp trong quân đội Séc

Séc, nước đã đặt mua tiêm kích F‑35 của Mỹ, hiện có một số dự án hợp tác quốc phòng với Pháp, nhưng Paris – vốn vẫn “cay cú” vì thất bại trong đấu thầu mở rộng nhà máy điện hạt nhân Dukovany – theo các nguồn tin ngoại giao muốn gia tăng hợp đồng.

Hợp đồng lớn nhất với Pháp hiện nay là lựu pháo tự hành Caesar trị giá khoảng 10 tỷ korun. Tuy nhiên theo chuyên gia Petráš, việc giao hàng đang gặp trục trặc. “Các nhà sản xuất Pháp có năng lực mà chúng ta có thể tận dụng, bản thân đó không phải vấn đề. Đây chủ yếu là câu chuyện kinh tế – chính trị – thương mại,” ông nhận xét.

Về mặt lịch sử, Pháp từng có mối liên hệ đặc biệt chặt chẽ với lực lượng vũ trang Tiệp Khắc. Sau khi Tiệp Khắc ra đời năm 1918, Paris là một trong những đồng minh then chốt của nhà nước mới. Phái bộ quân sự Pháp đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng quân đội hiện đại; tổng tham mưu trưởng đầu tiên của quân đội Tiệp Khắc chính là tướng Pháp Maurice Pellé.

Theo Seznamzpravy